30 Ağustos 2010

Bilge tarihçi

Bazıları Ziya Nur Aksun'u klasik tarih öğrenimi görmediğini söyleyerek eleştirirler. Dünyanın en ünlü tarihçilerinden sayılan Momsen ve milletçe iftihar ettiğimiz Ahmet Cevdet Paşa da Aksun gibi hukukçudurlar. Pek çok büyük tarihçinin hukukçular arasından çıkması tesadüf değildir, çünkü devleti hukuk kurar ve devleti iyi tanıyabilenler onun macerası olan olayları gerektiği gibi değerlendirebilirler.

Ziya Nur'un eski kelimeleri kullanması da tenkid sebebidir. Kelimeler kültür ve medeniyetin sembolleridir; altlarında kendilerine mahsus bir dünya uzanır. Ziya Nur'un gayesi, odağında insan bulunan bir medeniyeti çağdaşlaştırmaktır. Bu da ancak sembollerini canlı hale getirmekle mümkündür.

Prof. Dr. Saadettin Ökten dostumuz kapıldığı tatlı hayalde Ziya Nur'a hitap ederek tarihi hakkında şöyle bir değerlendirmede bulunur: "I. Murad'ın Kosova'daki savaştan bir gece önce çadırında yalnız kalınca okuduğu uzun münacaatı kim dinlemiş de kayda geçirmiş, diye sorsam gülümseyerek "Melekler" dediğinizi duyar gibi oluyorum. Sonra ciddileşiyor, "Osmanlı ma'şeri vicdanı ve ma'şeri zevki" diyorsunuz." Bu sorunun cevabını elbette değerli Saadettin de biliyor. Çadırın etrafı muhafızsız kalmaz; padişahın okuduğu münacaat duyulur, nakledilir, kayda geçilir. Fakat burada Saadettin çok ciddi bir hususa işaret ediyor; ma'şeri vicdanı ve ma'şeri zevki bilinmeden bir cemiyetin tarihi yazılamaz. Yazılsa da ancak şematik ve mekanik bir tarih olur; olaylar kronolojisinden öteye geçmez; ne gerçeği ifade eder, ne de okuyana bir şey verir.

Osmanlı'nın vicdanı bilinmeden şu olayları anlamak kabil değildir. Viyana bozgunundan iki gün sonra Yanıkkale Konağı'na gelen Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa buraya ulaşan ilk beylerbeyinin Uzun İbrahim Paşa olduğunu öğrenince, ihanet ettiği zehabına kapılarak idamını emreder. Bu emrin yerine getirildiği esnada Uzun İbrahim Paşa, padişaha şu arzularının bildirilmesini vasiyet eder. Kendisinin haksız yere idam edildiğini belirttikten sonra, sonsuz hürmetlerini arz ettiği padişahtan diğer devlet ricalinin kışkırtmalarına kapılarak Kara Mustafa Paşa'yı azletmemesini ister, Devlet-i Aliye'yi içerisine düşülen muhataradan ancak onun çıkarabileceğinden kuşku duymadığını belirtir.

IV. Murad devletin buhranlı dönemlerinde tahta oturur. İsyan eden yeniçeriler on yedi devlet adamının kendilerine verilmesini isterler. Padişah vermek taraftarı değildir. Ziya Nur Bey hadisenin devamını şöyle anlatır: "Vezir-i azam Hafız Ahmed Paşa bu sırada iç kapının arkasında abdest alıyordu. Sultan'ın sözlerinin asker tarafından dinlenmediğini görünce huzura yaklaşıp "Padişahım, hezar Hafız gibi kulun yoluna fedadır. Ancak ricam şudur ki beni sen katletmeyip bırakasın şu zalimler haksız yere şehit etsinler..." der. Hafız Ahmed Paşa okuyarak yeniçerilerin üzerine yürür. Askerlerden biri öne çıkıp kendisine hücum edince paşa onu bir tokatta yere yuvarlar. Bu tokat o kadar şiddetlidir ki halk arasında uzun zaman "Hafız Paşa tokadı" tabiri dolaşır. Gerek Uzun İbrahim Paşa'nın gerekse Hafız Ahmed Paşa'nın tavırlarını onların vicdanlarına nüfuz etmeden anlamak mümkün mü? Vicdanlar gökten inmez; oluşmalarında en büyük pay cemiyete aittir.

Bugünkü sıkıntılarımızın çoğu son dönem tarihimizi yeterince bilmememizden kaynaklanmaktadır. 77-78 Osmanlı-Rus Savaşı'nı gerektiği şekilde anlamamız için tarihçiler tarafından hürriyet kahramanı ilan edilen, caddelere adı verilen Mithad Paşa ve arkadaşlarını derinliğine tanımalıyız. Resmi görüş haline gelmiş konuları doğru olarak sadece dünyevi bir kaygıya kapılmayanlar yazabilir. Mithad Paşa'yı biz Ziya Nur'dan öğrendik ama iş Mithad Paşa ile bitmiyor. Ortalıkta Ziya Nur'un bir benzerini göremediğimiz gibi onun da hastalığı giderek ağırlaşıyor; Rabb'imden onun için şifa dilerken gözkapaklarımın altına bir sıcaklık yayılıyor.

Mehmed Niyazi
(Zaman, 30.08.2010)

İstanbul: Tarihi Yarımada

Constantinople. 1566 yılında basılmış olan haritanın orjinalinden yeni baskısı. 49x69 cm, siyah-beyaz.

*Odamda puzzle'ı bulunmaktadır ve gerçekten çok hoştur.

İstanbul direnmek demektir

Bundan 1600 sene önce İtalya’nın ve bütün dünyanın parlak başkenti Roma, Vizigot başbuğu Alaric’in yağmacı askerlerinin eline geçti (410 yılının 24 Ağustos). Vakıa buradan 70 yıl evvel Nea-Roma (Konstantinopolis) bugünkü İstanbul ebedi imparatorluğunun başkenti olarak ilan edilmişti. Roma’yı Vizigot sürüleri altüst etti; bu dönem sonunda klasik parlak Roma’dan pek az eser kaldı. Batıdaki Roma artık haraptı ama ebedi şehir olduğunu kanıtladı. Eskinin harabeleri, eski Roma’nın soyluları ile daha dokuz asır sefalet ve derbederlik içinde yaşasa da günün birinde tekrar abideleri, kiliseleri kütüphaneleri ile dirilmeye başlayacaktır.

Öte yandan 1000 yıllık durgunluğa mahkûm olan İtalya’nın Roma’sına nispet yapar gibi Marmara kıyısındaki NeaRoma büyümeye, serpilmeye başladı. Balkanlardan akıp gelen barbar sürülere karşı o direndi. Konstantin’in bugünkü Yenikapı ile Haliç arasında inşa ettiği kalın surlar Trakya’dan gelen istilacıları durdurdu.

Nihayet imparator Theodosius artık Konstantin’in ismini taşıyan şehri savunmak için bugünkü muhteşem surları inşa etti. Ta Fatih Sultan Mehmed’e kadar kimse bu surları askeri bir başarı ile geçemedi; 1204’te Haçlı sürüleri şehri askerce değil dalavere ile ele geçirdiler. Bir ölçüde 50 yıl sonra şehre geri dönen İznik’teki imparatorluğun generali Paleolog çürüyen bir Haçlı hâkimiyetini tarihin adaleti ile silmiş sayılır.

Su sıkıntısı her zaman vardı
1600 sene önce ağustos ayı bildiğimiz Roma’nın çöküntüsünün başlangıcı sayılır. Ta ki Rönesans devrinde İtalya’nın cihanı aydınlatan günleri içinde yerini alana kadar. İstanbul ise o tarihten beri önce üniversitesi, sonra Ayasofya’sı bütün Balkanları ve Rusya’yı etkileyen dini ve kültürel propagandasıyla orta şark dünyasının yeni Roma’sı oldu ve 15’inci asrın ortasında da bu saltanatını Osmanlılara devretti.

Şehrin su sıkıntısı her zaman olmuştu. Havası o kadar cazip değildir ama dünyanın en güzel şehriydi. Dantel gibi bir coğrafyada deniz ve toprak en cömert gıdaları sunuyordu. İnsanlığın sanayi çağına geçtiği dönemde İstanbul geri bir şark başkenti gibi görüldü, kendini toparladı, sanayileşen bir dünyanın değerlerine uymak için adımlar attı. Bu sefer de artan nüfus ve göç onu sarstı ve o her şeye rağmen Güney Amerika’nın Afrika ve Hindiçin’in büyük sefil metropollerinin derecesine düşmedi.

İstanbul demek direnç demektir, ümit demektir, gelecek demektir. O soylu bir şehirdir. Her zaman da soyluluğu ile kendisini yıkmaya çalışanları durduracak kitleleri bulur.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 29.08.2010)

Üstadın mirası

Reşad Ekrem Koçu’nun basılamayan notları acilen mirasçılarının ve “iş bitiricilerin” elinden kurtarılmalı, gerekirse kanun çıkarılmalı..

Eski bir bürokrat aileden gelir; İstanbul çocuklarının çoğu önüne konan tahsili tamamlayıp baba mesleğine devam ederken, Reşat Ekrem yurdunun tarihine ve yaşadığı toplumun yapısına merakla yöneldi. Ona merak ettiği şeyleri öğretecek bir kurum yoktu. Tıpkı zamanının bir başka mütebahhiri Osman Nuri (Ergin) gibi zekası ve yönelimiyle yolunu buldu. Bu gençlerin merak ettikleri konular üzerinde daha evvel kaleme alınmış bir el kitabı veya telif eser yoktu. Mesela Mehmet Süreyya Bey mezarlıkları kendi gezdi. Hatta bazen oralarda gecelediği oldu ve de on binlerce mezar taşı içinden imparatorluk halkının geçmişini sergilemeye (“Sicill-i Osmanî”) adlı devasa kütükte çalıştı.

Darülfünun’da okudu; ünlü tarihçimiz Ahmet Refik’in (Altınay) asistanıydı. Ahmet Refik üniversiteden uzaklaştırılınca yeni gelen zümreyle tabiatlarının uyuşamadığı söylenir, doğrudur. Edip tarihçinin üslubu ve merakları dönemin tarihçileriyle uyumlu değildi. Lisede öğretmenliğe geçti. Vefa Lisesi’nde tarih öğretmeniydi. O dönemin gazetelerinin tarih ve edebiyat öğretimi gibi bir işlevi de vardı.

Reşat Ekrem bey Babıali’nin ünlü simalarından biri haline geldi. Bu imparatorluğun sadece padişahlarını, vezirlerini ve yüksek ricalini değil; esnafını, serserisini hatta hırsız ve fahişesini dahi merak etti. Hem de sırf 16’ncı asırdakiler değil; yaşadığı çağdakileri bile defter etti. 1950’li yılların insan manzaraları bugün için bulunmaz bir tarihi manzara; hem de Türk tarihinin akışı içindeki en ilginç tipler. Ansiklopedinin yazarları içinde Semavi Eyice hoca, Kevork Pamukçuyan gibi muhteremler var.

Hiçbir şehrin nüfus kütüğü İstanbul kadar ilginç olamaz
Ömrü boyunca bir İstanbul Ansiklopedisi meydana getirmek için didindi. Hiçbir şehrin kütüğü bu kadar ilginç olamaz. Büyük abideler yanında küçükleri, mezar taşları, güzel sokaklar, önemsiz sokaklar, ekabir ve zenginlerin yanı başında fakirler, haneberduşlar bir arada. Marjinal insanın hakkındaki kayıtlar ilk defa onun tarafından mahkeme kayıtlarından çıkartıldı, yetmedi; bazı polislerin özel defteri bile ele geçirilip bakıldı. Bunu gerçi bir Alman ve Fransız şehir tarihçisi de yapabilir, o daha fazlasını yaptı. O muhitlerdeki halk şairlerinin destanlarını ve şiirlerini topladı, hatta dedikodulara başvurdu. Üsküdarlı Razi veya Vasıf gibilerini bize tanıttı.

Bir gün Kumkapı’da bir meyhanede bir kocaman zarf unutmuş. Zarfı bulup getiren çocuk (Erhan Eskici) bugün artık rastlamadığımız bir tip, sokakta gazete satanlardan; getirdiği zarf tamamıyla “K” maddesiymiş. Sevinen üstat bu mühim dosyayı bulup muhafaza eden ve kendine kadar getiren küçüğün ismini büyük şehrin kütüğüne kaydediyor. Sonraki yıllarda da Almanya’ya işçi olarak gittiğini ilave ediyor.

Bilinen dedikodunun aksine üstadın ansiklopedisi yarım kalmadı, tamamdı; “K” maddesi de hazırdı, başka maddeler de. Sevgili Murat Bardakçı’nın pazartesi günkü yazısında hüzünlü bir tasvirle belirttiği gibi “Para istemez, yeter ki şunu kaybolmadan basın” diye çaldığı kapılardan ret cevabı geldiği için ansiklopedi G’ye kadar basılabilmiş.

Murat Bardakçı’nın ikazları mutlaka göz önüne alınmalı
11 cildin hepsini tek tek okumuştum. Basılı olsa öbür ciltleri de okurdum. Şahsen çok şey öğrendiğim ve yeni alanlara yöneldiğim bir eserdir; herkes için bu geçerlidir. Reşad Ekrem Koçu eşi bulunmaz bir tarihçi tipidir. Dar bilgili veya amatör değildir, yazdıklarına da güvenilir. Hiç kuşkusuz hata yapmak veya noksanı olmak bütün tarihçilere özgüdür.

Murat Bardakçı’nın ikazını göze alınız. Basılamayan koliler bir akraba kalabalığının elinden birilerine geçmiş. Boğaz’ın en eski yalısı olan Amcazade Yalısı gibi Reşad Ekrem’in ansiklopedisini de veresesinin elinden kurtarmak dert olmalıdır. Bu gibi haller için hükümetin kanun dahilinde müdahaleci tedbirler alması şarttır.

Şimdi ise Murat’ın bahsettiği bir başka kalabalık var; her işten anlayanlar (!) ve iş bitiriciler... Bunlar eseri basması söz konusu olan kurumdan para koparmak için güya değişiklikler yaparlar. Bazısı üstelik alimane cevherler yumurtlar, dili ve üslubu değiştirir, olur olmaz resimler koyar. Oysa Reşat Ekrem mesela fotoğraf pek sevmezdi. Sabiha Bozcalı gibi ressamlara ve rölövelere müracaat etmişti. Redaksiyon heyetinin gerçekten ciddi ve iş bilir adamlar olması gerekir.

Görelim bakalım, üstadın köşelere tıkılıp kalan dosyalarını bunca yıldan sonra toparlayıp basabilecek miyiz? Bunun başarıldığını görürsek İstanbul için umutlarımız tazelenir.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 29.08.2010)

26 Ağustos 2010

Haliçte Gezinti

Tristam, James Ellis, karton üstüne suluboya ve tempera; 39.5x72cm, (1888).

Düğün Ertesi: Paça Günü

Ressamı belirsiz, (Kuzey Avrupa), tuval üstüne yağlıboya, 53.5x76cm. (18.yüzyılın ortaları).

Charles Gravier, Türk giysileri içinde

Fransız Büyükelçisi Vergennes Kontu Charles Gravier'nin Türk Giysileri İçinde Portresi, Antoine de Favray; tuval üstüne yağlı boya, 141.5x11cm. (1766).

Kahve Keyfi

Ressamı belirsiz (Fransız Okulu), tuval üstüne yağlı boya, 112x101.5cm (18.yüzyılın ilk yarısı).

288 yıl önceki Türk kadınlarının sırları

Lady Montagu, dönemin Türkiyesi'ni tanımak ve tanıtmak için ülkeye gelen yabancılar arasında önemli bir isimdi. Çünkü kendisi hem yazar hem de İngiliz sefiresiydi.

Lady Mary Wortley Montagu, 1689 yılında doğdu. Kingston dükü olan babası onu gayet sağlam bir eğitim verilmesini sağlayıp, yetiştirdikten sonra Edward Wortley Montagu'ya verdi. Bu kişi çeşitli görevlerden sonra İstanbul'a büyükelçi olarak gönderildi. Londra sosyetesinin en gözde isimlerinden olan eşini de beraberinde Türkiye'ye getirdi. Üçüncü Ahmet zamanında Nevşehirli İbrahim Paşa'nın sadareti başlangıcında Türkiye'de bir sene bulunduktan sonra Londra'ya dönen Lady Montagu, o dönemin Türkiyesi'ni gayet canlı bir şekilde anlattı. "Türkiye'den Mektuplar" adlı eserinde, o dönemdeki Türk-Avrupalı farkını çarpıcı bir şekilde aktardı.

Lady Montagu, Edirne'den Lady Rich adındaki bir İngiliz asilzadesi arkadaşına 1 Nisan 1717 tarihinde şunları yazıyordu: "…Yepyeni bir dünyadayım. Türk imparatorluğunun en güzel şehirlerinden biri olan Sofya'da gördüklerini size anlatmadan geçemeyeceğim. Burasının ılıcalarıyla meşhur olduğunu ve suyunun sağlığa pek fayda verdiğini öğrenmiştim. Hamam daima kalabalık. Burasını bir nevi eğlence yeri haline getirmişler. Sırf görmek maksadıyla Sofya'da bir gün kaldım. Tanınmayayım diye bir Türk arabasıyla dolaşıyordum. Bu arabalar bizimkilerinden tamamıyla başka türlüdür. Fakat burada seyahate çok daha elverişlidirler. Zira memleket o kadar sıcak ki güneşin ışıkları gözlere zarar verir. Türk arabaları daha ziyade Alman arabalarına benziyor, boyalı, yahut yaldızlı tahtalardan kafesleri var. İçlerinde de renk renk çiçeklerle beyitler birbirine karışmış. Döşemeleri zengin nakışlarla süslü ipek. Arabanın içindekiler, saçaklı perdelerle de gizlenebiliyorlar. İçerideki ise saçağı kaldırıp dışarısını arzu ettiği gibi ve kendi görünmeksizin seyredebiliyor. Bunlarda, dört kişi yastıklara dayanarak rahat oturabiliyor.

Saat ona doğru, bu arabalardan biriyle hamama, kaplıcaya gittim. Kadınlar burasını çoktan doldurmuşlardı. Kibar hanımlar yarım İngiliz altını verirlermiş. Ben de o kadar verdim.

Hamam üç kubbeli bir kagir bina. İçeriye ışık kubbelerden giriyordu ve her yer kafi derecede aydınlıktı. İlk kısım nispeten küçük. Burada kapıcı gibi bir kadın bekliyor, parayı ona verdik. Ondan sonraki kısım mermer döşeli. Çevresinde gene mermerden iki set var. Burası soyunma yeri. Daha içeride, sular, dört çeşmeden mermer kurnalara dökülüyor, kurnalardan da yere akıyor, kanalları takiben kaybolup gidiyor.

Hamamın diğer küçük kısımları mevcuttur. Buraları kükürtlü sularla o kadar ısınıyor ki elbiseyle durulamaz. Soyunma dairesine girdiğimiz zaman sırtımda at elbisem vardı. Bu kılıkta muhakkak ki garip görünüyordum. Hamamda iki yüz kadar kadın vardı. Bizim memlekette olsa, yabancı kılıktaki bir insanı görünce alay ederler, kulaktan kulağa fısıldaşırlar. Lakin bunlar hiç öyle çirkin bir harekette bulunmadı. Benim hakkımda birçok defalar, "Güzel! Pek güzel!" dediklerini duydum.

Soyunma kısmının ilk sıraları üzerinde şilteler, yastıklar, halılar vardı. Kadınlar buralara cariyeleri de arka setlere oturmuştu. Hiçbir kıyafet ve tuvalet farkı onlara imtiyaz vermiyordu. Hepsi de güzellikleri ya da çirkinlikleri meydanda çırılçıplaktılar. Fakat terbiye ve namusu tecavüz ettiren bir gülümseyiş bir tavır yoktu.

Bazıları ilahe kadar güzeldi ve Milton'un Hazreti Havva'da tasvir ettiği ihtişamlı eda ile dolaşıyorlardı. Hepsinin tenleri göz kamaştırıcı şekilde beyazdı. Saçları küçük örgülerle örülmüş, kurdela yahut incilerle sarılmış omuzlarına dökülüyordu. Burada şu düşüncenin gerçek olduğuna inandım: Eğer çıplak gezmek moda olsaydı, çehre ikinci planda kalırdı" Çünkü ben de bu kadınların vücutlarına hayran kaldım. Doğrusunu isterseniz, içimden, "Mr. Jervas da burada olsaydı da gizlice bunları seyretseydi" diyecek kadar hainlik duydum. Tahmin ediyorum ki, eğer ressam bu kadar güzel çıplak kadını bir arada görseydi, kimbilir sanatını ne kadar ilerletirdi? Bunların bazıları birbiriyle konuşuyor, bazıları iş görüyor, bazıları kahve veya şerbet içiyordu. Bazıları da sere serpe peykelerin üzerine uzanmıştı. Böylece hepsi değişik şekilde hareket halindeydiler.

Genellikle 17-18 yaşındaki cariyeleri de hanımlarının saçlarını örmekle meşguldüler. Kısacası, bu hamam şehre ait bütün haberlerin verildiği, dedikoduların yapıldığı bir kadın kahvehanesiydi. Hanımlar, genellikle buraya haftada bir kere geliyor ve en aşağı dört beş saat kalıyorlar. Halvetten çıkar çıkmaz da hemen soğukluk denen bölüme girdikleri halde üşümüyorlar. Bu beni çok şaşırttı. Aralarında en önemli olduğu anlaşılan bir hanım, yanına oturmam için bana ısrar etti ve soyunmama yardım etmek istedi. Bu teklifi zorla reddettim. Fakat, hepsinin ciddi olarak beni razı etmeye uğraştığını görünce, bluzumu çıkardım ve korsemi gösterdim. Bunu görür, görmez, üstüme düşmekten vazgeçtiler. Eminim korsemi bir çeşit bekaret kemeri sanarak, kocamın buluşu bu aleti, kendi başıma açamayacağımı sandılar. Gösterdikleri nezakete ve güzelliklerine hayran kaldım. Onlarla daha çok zaman geçirmeyi pek isterdim. Fakat Mr. Wortley, ertesi sabah erkenden yola çıkma kararlı olduğu için Justinien Kilisesi'nin kalıntılarını görmek için acele ediyordum. Halbuki burası bir taş yığınından başka bir şey değilmiş. Bu bana hüzün verdi. Allahaısmarladık madam, eminim ki hiç görmediğiniz ve bir erkeğin buralara girmesi görülmemiş bir şey olduğu için, hiçbir seyahat kitabında okumadığınız bir şeyi anlatarak sizi eğlendirdim.
"

Kadınlar erkeklerden özgür
Lady Montagu, bir başka mektubunda ise Türk kadınları ile İngiliz kadınlarını karşılaştırıyordu. 1 Nisan 1717 tarihini taşıyan bu ilgi çekici bu mektup ise yine Edirne'den Mar Kontesi'ne gönderilmişti. Uzun mektubun son bölümlerinde özellikle kadınlarla ilgili ilginç tespitlerde bulunuyor ve şunları yazıyordu: "…Bugüne kadar böyle güzel saçlı bir baş görmedim. Bir hanımın başında, tam yüz örgü saydım. Bunların hiçbirisi, takma saç değildi. Doğrusunu söylemek gerekirse, burada bizdekinden çok güzellik var, pek güzel olmayan kadın görünce insan şaşırıyor. Genel olarak dünyanın en çok yüz güzelliği burada. Gözleri de iri ve siyah. Size kesin olarak söyleyebilirim ki İngiliz sarayındaki güzel kadınların sayısı, buradakiler kadar çok değil. Genellikle siyah kaşlarını alarak güzel biçim veriyorlar. Gerek Türk, gerek Rum kadınları gözlerinin kenarlarına bir boya sürüyorlar. Bunlara uzaktan veyahut da mum ışığı ile bakılınca, gözler daha kara gözüküyor. Tahmin ediyorum ki bizim hanımlarımız bu sırrı öğrenseler, herhalde çok sevinirler. Fakat gün ışığında çok fark ediliyor. Tırnaklarını kırmızı renge boyuyorlar. Doğrusunu ararsanız, ben bu modada bir güzellik göremedim.

Ahlak durumlarına ve davranışlarına gelince: Harlekin'in fikrine kapılarak diyebilirim ki: "Sizinkiler nasılsa, bunlar da öyle…
" Türk hanımları da Hıristiyan kadınları kadar dine aykırı işler yapıyorlar. Şimdi onların alışkanlıklarını biraz öğrendiğim için bunları anlatan yazarların gösterdikleri örnek derecedeki sıkı ağızlılığa, yahut da son derece budalalığa şaşıp kalıyorum. Türk kadınları gerçekten çok özgürlüğe sahipler. Bunu anlatmak çok kolay. Hangi sınıftan olursa olsun, burada bir kadın yaşmaksız sokağa çıkamaz. Bu, iki örtüden ibarettir. Biri, gözden başka, yüzün her yanını kapatır. Öteki örtü de başının bütün süslerini örter ve arkadan bele kadar sarkar. Vücutlarının bütün biçimi de ferace denilen bir giysi ile saklanıyor. Hiçbir kadın, bunsuz sokağa çıkamıyor. Kolları dar olduğu gibi, parmaklarının ucuna değecek kadar da uzun. Böylece, vücudunun her yanı örtünmüş oluyor.

Feraceler, kışın kalınca bir kumaştan, yazın da ince ipekli kumaşlardan yapılıyor. Bir ferace, kadınların vücudunu öyle sıkı tutar ki, hanımefendi ile cariye ayırt edilemez. En kıskanç bir kocanın bile¸ karısı ile karşılaştığı zaman, onu tanıması çok zordur. Hiçbir erkek, sokakta giden bir kadına ne dokunabilir ne de onun arkasından gidebilir. İşte bu değişmez, tanınmaz kılıkta olmak hali, bu kadınların kim olduklarının anlaşılması tehlikesini ortadan kaldırmıştır. Onlar da bundan yararlanarak, tam bir serbestliğe kavuşmuşlardır. En çok çevrilen entrikalardan biri, belirli bir Yahudi dükkânında buluşmak için, sevgiliye haber göndermektir. Zira, Yahudi dükkanlarının bizdeki Hintlilerin dükkanları gibi bu çeşit işlere elverişli olmakla adları çıkmıştır. Erkekler, ufak tefek bir şeyler almak bahanesiyle, bu dükkânlara giderek kadın avcılığı yaparlar. Böyle kadınlar da buralarda bulunurlar. Kibar hanımların, seviştikleri kişilere kimliklerini bildirmeleri, pek seyrek olur. Hatta bir erkeğin, altı aydan fazla bir süre ile bir hanımla mektuplaştığı halde, onun adını bilmemesi, şaşılacak bir şey değildir. Sevgilisinin suçunu ortaya çıkarmasından korkmayan, ahrette de suç yüzünden ceza göreceği hakkında bir bilgisi olmayan kadınların yaşadığı bir ülkede, kocasına bağlılık gösterenlerin ne kadar az olacağını, pek iyi tahmin edebilirsiniz. Oysa bizde birçok kadınlar vardır ki, bunlar, kocalarına karşı olan bağsızlıklarının ortaya çıkacağını bilseler bile, ne dünyada ne de ahrette ceza göreceklerinden korkarlar ve pervasızca her istediklerini yaparlar. Öte yandan Türk kadınları, kocalarının şikayetlerine de pek aldırış etmezler. Zira, kendi paralarına, kendileri hakimdirler.

Genel olarak, bu ülkenin serbest insanları, bence yalnız kadınları…Divan bile bunlara saygı gösterir. Bir paşa öldürüldüğü zaman, padişah hareme yani kadınlar dairesine verilmiş olan hakları geri almaz. Burası aranmaz. Ne varsa, paşanın dul karısına kalır. Harem hanımları, cariyelerinin üzerinde kesin otoriteye sahiptir. Yaşlanmış yahut da hanımefendi tarafından seçilmiş bir iki cariye dışında, kocası bunlardan hiçbirisinin yüzüne bakamaz. Bu erkeklerin, yasalar gereğince, dört kadın aldıkları doğrudur. Fakat kibar bir erkeğin, bu haktan faydalandığı görülmediği gibi kibar bir hanımın da buna katlandığına rastlanmamıştır. Şayet bir erkek, karısından başka bir kadını severse, ona ayrı bir ev tutar kendisine, bizdeki erkeklerin yaptığı gibi, mümkün olduğu kadar gizli gider.

Burada ileri gelen adamların arasında, yalnız Defterdarı tanıyorum. Bu kişinin emrinde pek çok cariyesi var. Yani konağın kendisine ait olan bölümünde. Bir cariye bir kere hanımın emrine verildi mi, artık hep onun emrinde kalır. Defterdarın çapkın bir adam olduğu söyleniyor. Hanımı, konaktan ayrılmadığı halde, kocasıyla dargın. İşte görüyorsunuz ya kardeşim, insanların davranışları arasında, bizim seyahat yazarlarının bizi inandırmak istedikleri kadar fark yok. Birkaç uydurma alışkanlıktan söz etsem, belki daha hoş olur. Fakat, benim, gerçek kadar hiçbir şey hoşuma gitmez. Eminim ki size de her şeyden çok gerçekten söz etmek gerek. Bundan ötürü¸benim sizin sevgili kardeşiniz olduğum gerçeğini tekrarlayarak mektubuma son veriyorum."

Kaynak

Veliahtın yüzünü kızartan tesadüf

Padişah Sultan Abdülaziz, 1867'de 47 gün süren bir Avrupa seyahati gerçekleştirmişti. 21 Haziran 1867'de bir cuma günü, öğle namazından sonra yola çıkan Padişah; veliahd şehzade Murad Efendi, oğlu şehzade Yusuf İzzettin Efendi ve şehzade Hamid Efendi'yi "Hanedanına mensup kişiler" olarak yanına almıştı: Bunlardan veliaht Murad Efendi geleceğin Beşinci Sultan Murad'ı, Hamid Efendi İkinci Sultan Abdülhamid'i, oğlu Yusuf İzzettin Efendi ise, Sultan Reşad'ın veliahdı iken intihar eden zattı. Sultan Abdülaziz, ilk durağı Fransa'da 13 gün kaldıktan sonra, 12 Temmuz'da deniz yoluyla İngiltere'nin Duvr kentine varmıştı. Burada yapılan muhteşem karşılama töreni, Abdülaziz'i pek mutlu etmişti. Kraliçe Viktorya, veliahd Prens dö Gal'ı karşılama ile bizzat görevlendirmişti. Cambridge Dükü, Lord Sidney ve Dük do Sutherland da Prens dö Gal'le beraber karşılamak için limanda hazır beklemişlerdi. Yemek bittikten biraz sonra Duvr'dan özel hazırlanan trenle Londra'ya gidilmişti.

13 Temmuz Cumartesi Kraliçe Viktorya, Sultan Aziz'i Windsor Şatosu'nda kabul etti. Kraliçe Sultan Abdülaziz'i merdiven başında karşılamış ve White Draming Room denilen özel görüşme odasına götürmüştü. Padişah, burada şehzadeler Murat ve Abdülhamid ile Fuat, Mustafa Fazıl ve Halim Paşaları Kraliçe Viktorya'ya takdim etmişti. Kraliçe, kendisine tanıtılan şehzadeleri dikkatle süzerken, bakışları, o tarihte yirmi altı yaşında olan veliahd Murad Efendi'ye takılmıştı. Kraliçe, Fuad Paşa'ya veliahdın yaşını sorunca, Murad Efendi, Hariciye Nazırı'na cevap imkanı bırakmadan, mükemmel Fransızcasıyla cevap vermiş ve o andan itibaren İngiltere Sarayı'nın çok sıkı olan kurallarının da dışına çıkan ani bir samimiyetle Kraliçe ile Osmanlı veliahdı arasında görüşme başlamıştı. Bu karşılıklı konuşma, Tille'deki, İngilizlerin meşhur saat beş çayında da devam etmiş, Murat Efendi, nezaketi, kibarlığı bilhassa musiki ve güzel sanatların diğer dallarındaki bilgisiyle Kraliçe'yi hayran bırakmıştı. Bu konuşma sırasında Prens dö Gal'de Kraliçe'nin yanındaydı. Padişahın yaklaşması üzerine amcasından korku derecesinde çekinen Murat Efendi, izin isteyerek Kraliçe'nin yanından uzaklaşırken, Viktorya Prens dö Gal'e dönmüş ve "Bu mükemmel delikanlıya hayran kaldım" demişti. Abdülaziz'in Londra seyahatinde perde arkasında kalan ve belki de tarihin seyrini değiştirebilecek bir teklifin nasıl reddedildiği konusu ise pek bilinmez. Kraliçenin genç şehzade Murat Efendi'ye karşı sevgisi, Hariciye Nazırı yani dönemin Dışişleri Bakanı Keçecizade Fuad Paşa'yı daha sonra bizzat Mustafa Fazıl Paşa'ya söylediği üzere "hayatında en derin hayrete sürükleyen bir teklif" karşısında bırakmıştı.

Kraliçe damat yapmak istedi
Padişahın şerefine donanmanın hazırladığı şenliklerin ayrıntıları görüşülürken Prens dö Gal, Fuad Paşa'ya şunları söylemişti: "Size gayri resmi olarak bir hâdiseden bahsedeceğim. Biliyorsunuz ki İngiltere Sarayı'nda aralarında bizzat Kraliçe'nin kerimeleri de olan çok prenses vardır. Bunları, prenslerine alarak akrabalık tesis edebilmek, bütün dünya saraylarının en büyük arzusu ve gayeleridir. Emin olunuz, şimdiye kadar İngiltere Sarayı, hiçbir zaman böyle bir arzuyu kendisi açığa vurmamıştır. Fakat Kraliçemizin ihsas ettiği arzu budur ki, veliahdınız için İngiltere sarayından bir prenses verilebilir. Benim şahsi kanaatime ve tercihime göne, böyle bir izdivaç için yetişmiş birçok prensesler, meselâ Prenses Marie of Mountbatten vardır."

Fuad Paşa, hiç beklemediği bu teklif karşısında şaşırmış, ancak Sultan Aziz'in asabi mizacını ve Osmanlı tahtındaki veraset ve saltanat rekabetlerini hatırlattıktan sonra, kendisine kısa bir zaman verilmesini, İngiltere'den ayrılmadan önce bir netice alabilirse, özel olarak kendisini bilgilendireceğini bildirmişti. Sultan Aziz, teklifi öğrenince bu haberden bir hayli rahatsız olmuştu ve seyahatin süresini kısaltmıştı.

Olay kısa sürede yabancı kaynaklarca da duyulmuştu. Osmanlı devletini kendi siyaseti çevresinde görmek için aralarında mücadele olan İngiltere, Fransa ve Avusturya Macaristan devletleri Padişah'ın memleketlerine yaptığı ziyaretin değerlendirmesini yaparken, Kraliçe Viktorya'nın teşebbüsünü, "En cesaretli ve kestirmeden netice verecek olay" olarak karşılamışlardı. Kraliçe'nin Murad Efendi'yi İngiliz Sarayı'na "damat" yapmak arzusu sadece siyasi bir maksat mıydı, yoksa genç şehzadenin cidden nazik ve kibar kişiliğinin, bilgi ve irfanının bunda bir etkisi olmuş muydu, bu sorunun cevabı tarihin sisli perdesi ardında kaldı. Bilinen bir şey, meseleyi Fuad Paşa'ya açan Prens dö Gal'in şu sözlerle meseleyi kapatmasını da bildiğiydi: "Türkler bir fırsat daha kaçırdılar."

Alacaksan İngiliz kadın almalısın
Abdülaziz'in Avrupa seyahati sonradan tahta geçecek olan Veliaht Abdülhamid için de büyük tecrübe olmuştu. İkinci Abdülhamid 1867 İngiltere'sinde gördüklerini hatıralarında anlatmıştı. Abdülhamid'i Londra şehrinin gelişmişliği kadar, İngiliz kadınları da oldukça etkilemişti. Bununla ilgili hatıralarında, şunları yazmıştı: "Dünyada İngiliz kadını kadar güzel, kibar, vakarlı kadın yoktur, insan ecnebi kadın alacak mı İngiliz kadını almalıdır."

Kızın babası Türkçe biliyordu
Genç şehzade, İngiltere'de davetlerde güzel kadınlarla karşılaşmadan duyduğu heyecanları ise şöyle anlatıyordu: "Londra'da bir zengin kızı bir gece bize bir konser verdi. Eve girdiğimiz vakit kızın güzelliğine hayran kaldık. Büyük birader Murad bana genç ve güzel kızı işaret ederek 'Nasıl beğendin mi?' dedi, ben de 'Eh fena değil' diye cevap verdim, derken kızın babası olan zengin Londralı yanımıza yaklaşıp, bize Türkçe olarak 'Ben Sakızlıyım, hemşeriyiz, çoktan buraya geldik demez mi? Biz kıpkırmızı olduk. Lakin onlar bizim söylediğimiz sözlere gücenmediler, Öyle alışmışlarsa da biz gene mahcup olduk."

Kaynak

Padişah iftarın ardından tebdili kıyafet halkın arasında dolaşırdı

Osmanlı padişahları arasında kılık değiştirerek halkın arasında gezmeyi sevenler vardı. Dördüncü Murad, Üçüncü Osman, Üçüncü Mustafa, Birinci Abdülhamid bunlardan birkaçıdır. İkinci Mahmud'da bazı Ramazan akşamları tebdili kıyafet Dolmabahçe Sarayı'ndan ayrılır, İstanbul tarafına geçer çarşıda Kalpakçılarbaşı'ndaki bir tuhafiyeci dükkânında veya Beyazid'da Mürekkebciler Kapısı'ndaki tütüncü dükkanında oturarak, gizlice halkı seyrederdi. Bazen de gündüzleri camileri dolaşıp, hafız ve vaazları dinlerdi. İkinci Mahmud genellikle kâtip kıyafetiyle dolaşırdı.

Kahveyi ilk kez Halepli bir Arap sayesinde tanıdık

*İstanbul'a ilk kahveyi 1551 veya 1552'de Halep'ten bir Arap getirmiştir. Kahve Türkler tarafından Avrupa'ya taşınmıştır.

* İstanbul içinde ata sadece padişah ve bir de sadrâzam binerdi. Bunun haricinde hiç kimse hünkârdan izin almadan binemezdi.

* İkinci Bayezid'in padişahlığı döneminde Amasya'da bir kişi, işlediği bir günahın Allah tarafından azledilmesi için 41 yıl evinden dışarı çıkmamış ve gece gündüz ibadet etmişti.

* Yine İkinci Bayezid'in devrinde yaşayan ve fazla titiz bir şahıs, namaz kılmadan evvel yirmi kova su ile abdest alırmış, bir gün üstünü fazla ıslatınca kuruması için ateşe tutmuş dalgınlıkla elbiselerini kendisi tutuşturup kendisini yakmıştı.

* Padişah 3. Mehmed, çok düşkün olduğu eşi Venedikli Safiye Sultan'ın bir dediğini iki etmezdi. Bir gün Safiye Sultan, 3. Mehmed'in başından kavuğunu ayağıyla iterek düşürmüş ve bu hale padişah hiç kızmamış hattâ "Emreyle sultanım senin için her şeyi yaparım" demişti.

Kaynak

Büyük İslam aliminin 133 yıl önceki mutlu evlilik formülü

Osmanlı tarihinin en büyük hukukçu, tarihçi, bilim adamlarından biri olan Ahmed Cevdet Paşa, İslam dinini merak eden iki Alman'a günümüzden 133 yıl önce 1876'da yazdığı mektuplarda, İslam dininde evliliği anlatırken, kadına karşı şiddetin büyük günah olduğundan bahsetmiş, çiftlerin mutluluğu için yapılması gerekenleri sıralamıştı.

Ahmed Cevdet Paşa, 1822'de Lofça'da doğmuştu. 17 yaşındayken yani 1839'da İstanbul'a gelen Ahmed Cevdet, ilk derslerine Fatih Camii'nde başladı. Hem dini yönden hem de bilim adamı olarak kendisini yetiştirdi. 1848'de kürsüden ders verebilecek güce erişmişti. O sıralarda, Mustafa Reşid Paşa sadrazam olmuştu. Tanzimat Fermanı'nın gerektirdiği yeni kanunları hazırlayıp, yürürlüğe koymak için aydın düşünceli, çağın gereklerini fark edebilen değerli bilim adamlarıyla çalışmak istiyordu. Şeyhülislâm Dairesi'nden Cevdet Efendi, Mustafa Reşid Paşa'nın bu yolda en önemli yardımcılarından biri oldu. Tanzimat döneminin bu büyük devlet adamı, daha sonraki yıllarda en önemli görevlerde bulundu; bayındırlık, adliye, eğitim bakanlıklarını kudretle yönetti. Sadrazam olacağı düşünülürken, 1895'te 73 yaşında hayata gözlerini yumdu.

Ruhban sınıf yoktur
Hukuk alanında Mecelle, tarih alanında 12 ciltlik Tarih-i Cevdet gibi dev eserler bırakılan Cevdet Paşa, Tanzimat devri tarihimizin belki en önemli kaynağı olan Tezakir yani Tezkereler adlı büyük eserinin 40. ve sonuncu bölümünde, İslam dininin esaslarını açıklayan, iki önemli mektuba yer vermişti. Bu mektuplardan ilki Almanya İmparatorluğu'nun Bavyera krallığının Augsburg şehrinde gazeteci olan Dr. Vanmarhayden'e, ikincisi de Müslüman olmak isteyen "Schumann" adındaki diğer bir Alman'a yazılmıştı. Cevdet Paşa, mektuplarında Müslümanlığın önemli hususlarına değiniyor, örneğin ruhban sınıfı olmadığından, günahların affedilmesi için bir rahibe ihtiyaç duyulmadığından bahsediyordu. Ahmet Cevdet Paşa, mektubunun bir bölümünde din ulemasının borcunun ancak nasihat etmek ve dini meseleleri bildirmek olduğunu anlatıyordu.
İslam'ın belkemiği ve dört direği
Ahmed Cevdet Paşa, İslam'ın belkemiğinin kelime-i şehadet, dört direğinin de namaz, oruç, zekât ve hac olduğunu anlattıktan sonra temizliğin İslâm'da ne kadar önemli olduğunu aktarmıştı. İslâm dininin hikmet ve maslahat üzerine kurulmuş bir düzen getirdiğini söyleyen Ahmed Cevdet Paşa, buna karşın bazı kimselerin, bazı İslâm kaidelerine itiraz ettiklerini ya da yanlış bilgi yüzünden en doğal şeyleri, doğaya aykırı göstermek istediklerinden bahsetmiş ve konuyu özellikle evlilik konusuna getirmişti.

Kadına karşı şiddet büyük günahtır
Nikâhın erkek ile kadın arasında bir anlaşma olduğunu söyleyen Ahmed Cevdet Paşa, bunun iki şahit huzurunda yapılması gerektiğini anlattıktan sonra, "Nikâh, basit bir muamelâttan sayılırsa da, diğer yönüyle bir ibadettir. Nefsini haramdan uzak tutmak ve çocuk büyütüp, terbiye etmek niyetiyle nikâh, nafile ibadetlerden hayırlıdır ve sünnettir. Bedeni ve mâli kudreti olan kimseye bekar durmak caiz değildir. Hele şehvet galebesi (önüne geçilemeyen azgınlık) ile zinâ gibi büyük bir günaha girmek korkusu olursa, nikâh vacip olur" diyordu. Evlilik hukukuna uymanın, evlenilen kadını dövmekten sakınmanın şart olduğunu, bu noktada kendinden emin olmayan kişilere nikâhın asla caiz olmadığını söyleyen Ahmed Cevdet Paşa, "Zira zulüm kula ait bir günahtır. Allah affetmez, cezalandırır. Zinâ ise Allah'a karşı işlenmiş bir suçtur. Allah affedebilir. Bu iki hak taâruz ederse, kulun hakkı, Allah'a karşı işlenmiş günahtan üstündür. Her halde kadınlara iyi muamele etmek lâzımdır" diyordu.

Nikâh akdi ile erkeğin eşinin üzerinde hakkı olduğundan bahseden Ahmed Cevdet Paşa, ancak bu durumun kadının hürriyetine engel olamayacağını savunur ve şunları aktarır: "Zevce kendi malını dilediği gibi tasarruf eder, alır, satar. Zevci ona müdahale edemez. Zevc ise zevcesi için lâzım olan mesken, yiyecek ve elbiseyi tedarike mecburdur. Hattâ uzak bir diyara gidecek olsa, birlikte gitmek için karısını zorlayamaz. Uzak diyara gittiği ve zevcesini, rızası dışında bile yerinde bıraktığı halde, nafakasını kesemez. (…) Allah indinde boşanma, beğenilmeyecek bir haldir. Lâkin bazı tabii sebepler vardır ki boşanmayı icab ettirir ve dinen onay verilir. Meselâ nikâhtan iki maksat, nefsini haramdan korumak ve çocuk sahibi olmaktır. Bu iki maksattan biri yerine gelemezse, boşanmak caizdir. (…) Koca kudretsiz olduğu takdirde, kadı tarafından ona bir sene süre verilir. Bu müddet zarfında gene karısıyla cinsel ilişkiye giremezse, kadı tarafından nikâh fesh olunur. Zevceye, hayatının sonuna kadar kocası yanında, kocasız durmak için mecburiyet yüklenemez. Hattâ dünyadan el etek çeken dervişler bile, zevcesiyle cinsel ilişkiye girmeye mecburdur. Böyle târik-i dünyâlar bile, hiç olmazsa dört gecede bir gece zevcesiyle musahaset (sohbet etme, görüşme) etmelidir. Bu kadının hakkıdır. Bilakis erkek, fazla ilişki düşkünü olup da karısı bundan rahatsız olursa, kadının dayanacağından ziyade cimâ etmemek için kocasına kadı tarafından emir ve ilişkiye bir sınır tayin edilir."

25 Ağustos 2010

Avrupalılar kurutulmuş Türk kafalarını şehitlerin rütbelerine göre satarlardı

Siyasette kafatası tartışmaları başladı. Türk kafatasları 16 ve 17. Yüzyıllar'da aslında Avrupalılar'ın gündemindeydi. Türkler'den o kadar korkuyorlardı ki kaleleri sağlam olsun diye temeline Türk kafataslarını atıyorlar, Türkler'in kemiklerini muska diye yanlarında taşıyorlardı. Türk kafatasları ise şehidin rütbesine göre fiyatlandırılarak satılıyordu.

MERZİFONLU'NUN KAFATASINI MÜZEDE SERGİLEDİLER
1683'te İkinci Viyana Kuşatması ve sonrasında yaşanılan bozgunda önemli suçu olmasına rağmen Sadrazam Kara Mustafa Paşa, orduyu tekrar toplayarak düşman saldırılarını püskürtür umuduyla görevinde bırakılmış, cezalandırılmamıştı. Ancak İstanbul'da bulunan rakiplerinin aleyhinde çalışması sonu­cunda, dönemin padişahı Dördüncü Mehmed sadrazam hakkında ölüm emrini verdi. 25 Ara­lık 1683 günü, İstanbul'dan gönderilen görevliler İkinci Viyana Seferi'nin ihtişamlı serdarı Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'yı boğdular. Cenaze namazı kılındık­tan sonra başı kesilip, kafa derisi yüzüldü ve içi doldurularak İstanbul'a gönderildi.

Merzifonlu'nun cesedi Belgrad'da sarayın karşısındaki caminin avlusuna defnedilmişti. Belgrad 1688'de Avusturyalılar'ın eline geçince, cami kiliseye dönüştürüldü. Mezarı iki Cizvit keşişi tarafından açılarak kafatası alınıp Kardinal Leopold Graf Kollonitsch'e götürüldü. Leopold Graf Kollonitsch, gümüş işçiliği ile ünlü Augsburg'da gümüş bir kutu yaptırarak kafatasını içine koydurup, silah deposuna hediye etti. Uzun süre Viyana Belediyesi'nde saklanan kafatası daha sonra Viyana Şehir Müzesi'ne nakledildi. Yıllarca müzede ve çeşitli yerlerde sergilenen kafatası, ahlak kurallarına uygun olmadığı için son yıllarda artık sergilenmiyor.

Avusturyalılar, Merzifonlu'nun yalnız kafatasını alıp götürmemiş, kaburga kemiklerini de mezarından almışlardı. Avusturyalı araştırmacı Kertsin Tomenendal'in araştırmaları sonucunda paşanın kaburga kemiklerinin Kremsmünster Benedikten Manastırı'nın mahzenlerinde olduğu ortaya çıktı.

TÜRK KEMİKLERİNDEN MUSKA
Avusturyalı askerler, yalnız Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın değil birçok Türk'ün de mezarını açarak kafatası ve kemikleri ganimet olarak almışlardı. Tüccarlar Viyana önlerinde şehit edilen Türkler'in kafalarını varillerle taşıyarak sattılar. Haçlı zaferinin anısına çok sayıda kurum bu kafaları satın aldı. 1684'te Leipzig'de kurutulmuş Türk kafaları, şehit askerin rütbesine göre fiyatlandırılarak satılmıştı.

İstanbul'un 1453'te Türkler tarafından fethi ve daha sonra Kanunî Sultan Süleyman devrinde Almanya içlerine kadar ilerlenmesi, Avrupa'da büyük bir korkuya sebep olduğu gibi "Yenilmez Türk imajını" da oluşturmuştu. Avrupalılar, ilerlemesi bir türlü durdurulamayan Türkler'den çok korktukları için yanlarında Türkler'in kemik parçalarını, derilerini ve kafataslarını muska olarak taşırlardı. Saraylarda Türk kemiklerinin bulunduğu "Turkenpopanz" adı verilen koleksiyonlar mevcuttu. Ayrıca kaleleri Türkler'e karşı dayansın, kuvvetli olsun diye kale temellerine Türk kafataslarını gömerlerdi. Tarihçi Karl Teply, Karlstadt Kalesi'nin inşası sırasında kalenin temeline 900 Türk'ün kafatasının atıldığını söyler.

KAFATASI TARTIŞMALARI
Avusturyalılar'ın, senelerce Merzifonlu'nun kafatası diye sergiledikleri kafatası iddiasının doğru olmadığı da iddia edilir. Bu iddiaya göre, Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın kafa derisi değil kesik kafası içi bal dolu bir keçeye konularak Dördüncü Mehmed'e gönderilmişti.

Merzifonlu'nun kafatası meselesi bu yüzden yıllardır tartışılıyor. Ancak Tarihçi Richard Kreutel'in o yılların görgü şahitlerine, yani Kardinal Leopold Graf Kollonitsch'e, İstanbul'da bulunan Avusturya Tercümanı Georgio Cleronome ve Osmanlılar'ın eline esir düşüp sadrazamın sarayında hizmet eden Claudio Angelo di Martelli'ye ve Türk kaynaklarına dayanarak yaptığı araştırmalar Merzifonlu'nun kafasının değil, kafa derisinin yüzülerek Dördüncü Mehmed'e götürüldüğü sonucunu ortaya çıkardı. Kara Mustafa Paşa ile birlikte seferde bulunan Teşrifatçı'nın kaleme aldığı sefer günlüğünde cellatların boğduktan sonra sadrazamın kafasını kesmeyip, kellesini yüzdükleri yazılıdır. Ayrıca Kertsin Tomenendal'in zikrettiği bir belgede 1764'te Papaz Laurenz Doberschiz, "Merzifonlu'nun kafası boğdurulduğu ipek halatla birlikte Viyana'da sivil halk silahhanesinde bulunmaktadır. Bunu gözümle gördüm" demekteydi.

Merzifonlu'nun kafa derisi de sultana gösterildikten sonra, Edirne'ye gömülmüş ve bir mezar yapılmıştı.

Erhan Afyoncu
(Bugün, 22.08.2010)

İkinci Mahmud, Genelkurmay Başkanlığı işini camide bağlamıştı

(II.Mahmud Han)

İkinci Mahmud tarafından kurulan modern ordunun ilk seraskeri, yani Genelkurmay Başkanı Ağa Hüseyin Paşa idi. Ancak seraskerin yeni ordunun gelişmesi için yeterli olmadığı görülünce yerine Hüsrev Paşa'nın tayini gündeme geldi. Yeni seraskerin tayini için eski seraskerle sadrazam arasındaki görüşmeler Beyazıt Camii'nde yapılmıştı.

İLK GENELKURMAY BAŞKANI
Yeniçeri Ocağı'nın 1826'da ortadan kaldırılmasından sonra yerine halkın ve ulemanın sempatisini ve desteğini kazanmak amacıyla, Hz. Muhammed'in ismine izafeten "Asâkir-i Mansure-i Muhammediye", yani Hazret-i Muhammed'in Muzaffer Askerleri adıyla yeni bir ordu kuruldu.
Yeni kurulan ordunun başarılı olması için birçok Avrupalı uzman getirtildi. Özellikle Prusya, yani Almanya'dan gelen Moltke ile Mülbach gibi uzmanlar sayesinde, yeni ordu modern standartlara kavuşturuldu. Avrupa'da askerlik alanında neşredilen önemli eserler, özellikle Serasker Hüsrev Paşa'nın çabalarıyla Türkçe'ye çevirtilip askerî literatür zenginleştirilerek, bu bilgiler doğrultusunda ordunun modernizasyonuna çalışıldı.

Yeniçeri Ocağı'nın ortadan kaldırılmasıyla yeniçeri ağalığı tarihe karıştığından yerine 1826'da "Seraskerlik Kurumu", yani Genelkurmay Başkanlığı kurulmuştu. Başlangıçta seraskerlik makamı Mansure Ordusu'nun komutanı olarak teşkil edilse de kısa sürede bütün kara ordularının komutanı hâline geldi. İlk serasker olan Ağa Hüseyin Paşa tayin edildi. Ancak Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasında büyük katkısı olan Ağa Hüseyin Paşa yeni ordunun geliştirilmesi hususunda yeterli değildi.

Bu sırada yeni ordunun askeri talimi konusundaki katkıları, Hüsrev Paşa'yı seraskerlik bahsinde öne çıkardı. Modern ordu hususunda yaptığı çalışmalar ile Hüsrev Paşa, 1827 Şubatı'ndan itibaren çoktan gölge serasker konumuna gelmişti. Son dönem Osmanlı tarihçiliğinin en çalışkan ve kabiliyetli isimlerinden Dr. Yüksel Çelik'in baskıda olan Hüsrev Paşa konusundaki kitabı bu dönemde yapılan çalışmaları teferruatlı olarak anlatır.

BEYAZIT CAMİİ GÖRÜŞMESİ
Bâbıâlî'de, yani Osmanlı hükümetinde askeri talimin geliştirilmesi ve seraskerlik makamında yapılacak değişiklik enine boyuna müzakere edildi. Sadrazam Mehmed Selim Paşa toplantıdan sonra padişahın huzuruna çıkarak Hüsrev Paşa'nın seraskerliğe tayininin çok isabetli olacağını söyledi. Sultan da sadrazamla aynı fikirde olmakla birlikte, sadakati ve özellikle de Yeniçeri Ocağı'nın ortadan kaldırılmasındaki hizmetlerinden dolayı Ağa Hüseyin Paşa'yı gücendirmek istemiyordu. İkinci Mahmud, bu yüzden serasker paşanın fikrinin alınmasını emredince, sadrazam herhangi bir dedikodunun çıkmasına mahal vermemek için tebdil-i kıyafet, yani kılık değiştirerek Hüseyin Paşa'yla görüşmek için Beyazıt Camii'ne gitti.

Sadrazam, yapılan görüşmede seraskerin hizmetlerini sayıp padişah nezdindeki itibarının yüksekliğini söyleyip, İkinci Mahmud'un övgü dolu sözlerini aktardı. Ardından sözü asıl meseleye getiren Mehmed Selim Paşa, Hüseyin Paşa'ya:"Bu ana kadar verilebilen nizam ve intizamda istediğimiz gibi bir suret verilemedi" diyerek, seraskerin isteneni veremediğini açıkça ifade etti. Ardından Hüsrev Paşa'nın bu konudaki kabiliyetine temas eden sadrazam, Ağa Hüseyin Paşa'nın gönlünü almak için önceki gün huzura çıktığında yaşananları şu sözlerle aktardı: Seraskerlikten azledildikten sonra yeni görev yeriniz olan Bursa'ya gitmenizi teklif ettim, padişahımız ise "Hüseyin Paşa'nın yanımdan ayrıldığını istemem seraskerlikten ayrıldıktan sonra da yine yeni görevleri üzerinde olarak Boğaziçi'nde oturması lazımdır" dedi.

Hüseyin Paşa bu sözleri duyunca gözlerinden yaşlar boşaldı, padişaha şükranlarını ifade ederek söz konusu görev değişikliğine hiçbir itirazı olmayacağını beyan etti. Ağa Hüseyin Paşa'nın da onayı alındıktan sonra Hüsrev Paşa 1 Mayıs 1827'de seraskerliğe tayin edildi.

OSMANLI GENELKURMAYI
İlk serasker olan Ağa Hüseyin Paşa, yeniçeriliğin ortadan kaldırılmasından sonraki günlerde Süleymaniye Camii avlusunda görev yaptıktan sonra Ağa Kapısı'na taşındı. Ancak askerî çevreler ve özellikle de halk arasında yeni seraskerlik makamının eskiden olduğu gibi "Ağa Kapısı" adıyla anılmaya devam edilmesi sultanı hayli rahatsız etmişti. Bunun üzerine, burası "Fetvahâne" ismiyle şeyhülislâmlara tahsis edildi. Beyazıt'taki Eski Saray, yani bugün İstanbul Üniversitesi'nin bulunduğu yer de seraskerlik makamı olarak kullanılmaya başlandı.
Rıza Paşa'nın 1843 ile 1845 yılları arasındaki seraskerliği döneminde seraskerlik makamı Üsküdar'a taşındı. Ancak Koca Hüsrev Paşa'nın 1846 Ocak'ında ikinci defa göreve tayini üzerine seraskerlik tekrar Beyazıt'a döndü.

Erhan Afyoncu
(Bugün, 08.08.2010)

22 Ağustos 2010

Tarihimize yabancılığımız

Tarih emperyalizmin anahtarıdır. Bir milletin mazisini ele geçiren geleceğine de hükmedebilir. Rahmetli Cengiz Aytmatov'un tasvir ve tavsif ettiği Mankurt bunun fert planındaki güzel bir örneğidir.

Ayakta durmak, büyük inkılaplar gerçekleştirmek isteyen milletlerin kendilerine güven duymaları şarttır. Milletler bu güveni tarihteki muvaffakiyetlerinden alırlar. Bu yüzdendir ki milletler arasındaki mücadelenin gerçekleştiği mühim sahalardan biri tarihtir. Bizler nasıl fizikte, kimyada, matematikte geri kalmışsak tarih ilminde de geri kaldık. Üstelik bunun yol açtığı felaketlerden bihaber kendi tarihimizi başkalarından öğrendik.

Her milletin tarihinde inişler ve çıkışlar, ihtişamlı ve bazen de dramatik sahneler vardır. Tarihte pek az millet yere düştükten sonra tekrar ayağa kalkmaya muvaffak olmuştur. Düşülen yerden kalkmanın birinci şartı yıkılış sebebini bilmektir. Tarihi rakipleri tarafından yazılıp tanzim edilmiş bir millet bu hakikati nasıl bilebilir?

Osmanlı'nın yıkılışıyla alakalı şu dahiyane izahı sıkça işitiyoruz: "Hürrem'in tesiriyle Kanuni, Türk hanımından olan oğlu Mustafa'yı öldürtmüş, yerine sarhoş Sarı Selim tahta geçmiş..." Koca bir devletin istikbalini sarhoş ya da beceriksiz dahi olsa bir idarecisinin acziyetine bağlamak ne kadar akıl kârıdır? Tarih sağlam sosyal bünyeye sahip devletlerin aciz ve yetersiz hükümdarlar döneminde dahi tekamül ettiğini ispat eden misallerle doludur. Nitekim, IV. Mehmed yedi yaşında tahta çıkmış ve fütuhat devam etmemiş midir?

Tarih kitaplarımız inanılmaz hatalarla doludur ve bunların ekserisi de masum hatalar değildir. Hatta bu çarpıklıklar bizi tarihimizden uzaklaştırmak için özenle düzenlenmiş gibidir. Bu yanlışlıkların en barizlerinden biri ilk dönem, özellikle ilk üç Osmanlı padişahının cehaletiyle ilgili olanıdır. Çeşitli kaynaklarda alperen tabiatlı, kendilerinden sonra yüzlerce yıl yaşayacak koca bir devletin banisi olan ilk üç Osmanlı padişahının okur yazar olmadığı zikrediliyor. Anadolu Selçuklularının sağ uç beyi olan Ertuğrul Gazi'nin oğlu Osman, Amasya'daki Selçuklu Sarayı'nda büyümüştür. O zamanki töreye göre uç beylerinin veliahtları hem babalarının itaatini temin için merkezde alıkonur hem de gelecekte elde etmeleri muhtemel mevkiler için yetiştirilirdi. Selçuklu Sarayı'nda dönemin en meşhur alimleri tarafından eğitilen Osman Gazi'nin okuma yazma bilmemesi nasıl mümkün olabilir?

Osman Gazi, Bilecik Beyliği'ni yönetmesi için görevlendirmeyi düşündüğü mahdumu Alaaddin'i eğitmesi için Şeyh Edebali'ye tekke yaptırır. Bilecik beyi olmasını istediği oğlunun eğitimini dert edinen Osman Gazi'nin tahta geçirmeyi düşündüğü Orhan'ı eğitimsiz bırakması nasıl düşünülebilir? Keza, Kosova Savaşı'nın yapıldığı günden evvelki geceyi sabaha kadar gözyaşlarıyla Kur'an tilavet ederek geçiren Murad Hüdavendigâr, Kur'an'ı ezbere okuyor da okuma yazma bilmiyor mu? İlk üç padişahın okuma yazma bilmediklerinin söylenmesinden maksat, onları birer haydut yahut töre tanımaz eşkıya gibi göstermek, kurdukları devletin de yalnızca şansın ve yıkıcılığın yardımıyla başarıya ulaştığını iddia etmektir. Benzer bir iddia Timur için de ileri sürülmüştür. Halbuki Timur'un yedi yaşında iken okuma yazma öğrendiği, on iki yaşına girdiğinde Kur'an'ı hıfzettiği biliniyor.

Popüler kaynaklara bakarsak İstanbul'un fethi Macaristan'dan getirilen Urban Usta'nın döktüğü toplar sayesinde mümkün olmuştur. Bu bilgi müfredatımıza da girmiş, yıllar yılı çocuklarımıza ezberletilmiştir. Oysa topları döken ustaların başında Saruca Muslihiddin Efendi vardır. Topların birçoğu onun bilgisi ve gözetimi dahilinde dökülmüştür. Urban Usta'nın bugün bile hatırlanıyor olmasının sebebi, döktüğü topun henüz tecrübe aşamasındayken patlayıp kendisini öldürmesidir. Milletimiz gayretine mükâfat olarak adını yaşatmıştır, fakat topların mimarı yahut ustası o değildir.

Avrupa, Rönesans'ını tarihini keşfederek başlattı. Tarih, geçmişi bildirirken geleceğin teklif ve modellerini çizer. Bu bilgilerin nasıl kullanılacağına milli şuur rehberlik eder fakat biricik kaynağı doğru tarih bilgisi olmalıdır.

Mehmed Niyazi
(Zaman, 22.10.2010)

Roma-Germen İmparatorluğu denen bilmece

Tarihin en karmaşık yapılı devleti ve hükümetinin unvanlarının en kalabalık olduğu imparatorluk Mukaddes Roma-Germen’di.

800 yılı Noel’inde Papa III. Leon, Frankların ve Lombardların kralı Charlemagne’a Roma İmparatorluk tacını giydirdi. Herhalde Roma’ya kadar Papa’nın elini öpmeye gelen, Po Ovası’nı ele geçiren, Lombard demir tacını giyen Charlemagne, uzun müzakereler sonucu bu unvanı almasının her iki tarafın da hayrına olacağı konusunda Papa’yı ikna etmişti. Bugünün Avrupa tarihçiliği bu olayı dünya tarihinin dönüm noktası olarak gösterir; tartışılmalıdır.

Napolyon sona erdirdi
Charlemagne bugünkü Fransa’yı, Almanya’yı, Benelüks ülkelerini, dahası Bohemya’da Avarları dize getirdi. Saksonya’daki Cermen tanrılarına tapan kabileleri gaddarca kılıçtan geçirdi, uzun yıllar soydu. Kuzey İtalya’nın Lombardlarına aynı şeyi yaptı. Papalık ona boyun eğdikçe o Papa’nın eteğini öptü. Bir bakıma Avrupa Birliği’nin ilk kurucusu sayılır.

Ne var ki ölümünden sonra imparatorluğu dağıldı. İmparatorluğunun başkenti Aachen idi (Aix-la-Chapelle). Haleflerinden I. Otto 962’de Mukaddes Roma İmparatoru olarak taç giydi. “Roma” da “mukaddes” de boş laflardı, sözü geçen bugünkü Almanya’ydı. O da kuruluşu ve yapısı itibariyla parça parça unsurların birbirine kontrat zinciriyle bağlanmasından oluşuyordu. Arada Macaristan kralı Sigidmund bile bu imparatorluğun başına geçti. Fakat yabancı imparatorlar bir istisnadır.

15’inci asırdan beri Avusturya Habsburg hanedanının Büyük Dükaları imparatorluk tacını giyerlerdi. Yalnız burada da bir tuhaflık vardır. Bugünkü Küçük Avusturya’nın toprakları bu imparatorluğa dahildi ama o günkü Avusturya’nın sonradan ele geçirdiği Bohemya, Slovakya, Slovenya gibi ülkeler hiçbir zaman bu birliğe girmedi. Onlar Avusturya’nın çeyiz sandığında tuttuğu zenginliklerdi.

1806’da Napolyon Avusturya’yı hayatta bırakmaya kararlıydı. İmparatorun kızını da yani Marie-Louise’i de kendine imparatoriçe olarak seçecekti. Tabii ki Fransa imparatoriçesi değil, Fransızların imparatoriçesi olarak. Charlemagne’ın Roma’da taç giymesinden tam 1004 sene sonra, öbürü gibi Papa’nın ayağına giderek değil de Papa’yı ayağına çağırarak taç giydi. Böylece Voltaire’in alaylarına hedef olan- 1000 yıllık, ismi var cismi farazi Roma İmparatorluğu’nu sona erdirdi.

Kaçınılmaz bir yanlış
1806’nın 6 Ağustos’unda “Alman milletinin Mukaddes Roma İmparatorluğu” tarihin arşivine kaldırıldı ve Viyana’daki İmaparator II. Franz da yeni kurulan Avusturya İmparatorluğu’nun I. Franz’ı oldu. Bugün Viyana’da Ring Caddesi’nden Holfsburg’a girerken altından geçilen takın üzerinde “İmparetor Austriae Francikus Premus” yazar. Avusturya imparatorlarının bazıları Roma İmparator unvanını kullanmışlardı. Osmanlı Viyana ile yazışmalarında bu unvanı genelde kullanmamış, zaman zaman Roma Çezarı demiştir.

Okul kitaplarımızda hep Avusturya İmparatorluğu’ndan bahsediyoruz. Bu bir yerde kaçınılmaz bir yanlış. Ama onca muharebe yaptığımız, başkentleri Viyana’larını kuşattığımız Avusturyalıların aslında Almanya İmparatorluğu’na ait olduğunu bilelim. Kendileriyle 1792 Ziştovi Barışı’ndan beri bir daha harp yapmadık. Avusturya İmparatorluğu’nun ömrü ise 204 sene evvel bu ağustos ayında başladı. Kültürel ilişkilerimiz vardı. Ama ruhsal yakınlığımız olduğu söylenemez.

Kıbrıs-Bosna pazarlığı
Birinci Büyük Savaş’ta müteffiklerimiz olduklarında adı Avusturya-Macaristan’dı. 1878 Berlin Kongresi’nde; Bismark ve AndrassiKıbrıs’ı İngiliz’e bırakırsanız, Bosnayı’da bize bırakın” sloganı ile bölgeyi işgal ettirme kararı aldırdılar. 2. Meşrutiyet yıllarında da ilhak edildi.

Tarihin en karmaşık yapılı devleti ve hükümetinin unvanlarının en kalabalık olduğu imparatorluk Mukaddes Roman Germendi
. Maiyetinde onlarca kral ve grand dük gezerdi. Çok uzun zaman gezinen bu krallardan birisi de 12’nci asırdan beri ellerinde bulunmayan Kudüs’ün kralı idi. Bir bakıma 19’uncu yüzyılının başında daha tutarlı devlet yapılarının sahneye çıkmasıyla Roma-Germen İmparatorluğu denen gürültülü kuruluş ortadan kalkmıştır.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 22.08.2010)

Topkapı’da mücevherden daha kıymetli şeyler var

Celal Şengör, İstanbul depremi sonrasında Topkapı Sarayı’nın hasar göreceğini, o kargaşada birinin Kaşıkçı Elması’nı alıp götürse kimsenin bulamayacağını söylemiş. Giden sadece mücevher olmaz. Daha kıymetli şeyler var, mesela arşiv...

Celal Şengör sahasında uluslararası bir kıymetlimizdir. Binaenaleyh kendisinin İstanbul depremleri, Topkapı Sarayı’nın fay hattına yakınlığı ve Allah korusun muhtemel depremdeki uğrayacağı tahribat konusunda yaptığı ikazlara kulak vermek zorundayız.

Ciddi çatlaklar ve yıpranma alametleri gösteriyor
Daha evvel yapılan tetkikler ve bizzat Şengör’ün de değerlendirmeleriyle bu milli abidemizin deprem tehdidi altında olduğu açıktır. Aksini söyleyen yok. Özellikle sarayın güneydoğu cephesini teşkil eden, yani Selimiye’ye ve Marmara’ya bakan yöndeki yüksek sur zamanın getirdiği tahribat dolayısıyla tehdit altındadır. Daha evvel 16’ncı yüzyıldaki depremde yıkılan bu duvarın şimdi ciddi çatlaklar ve yıpranma alametleri gösterdiği açıktır.

16’ncı asırdaki bir darbede bugün Elbise-i Hümayun dediğimiz, o zaman evlerin hamamı olan kısım tamamen yıkılmıştır. Bugün ise Fatih Köşkü yani Hazine Teşhir Dairesi’ne ve mutfaklara 1940’larda yapılan, taş kubbe ve beyaz çimento kullanılan yanlış restorasyon
bu tehlikelerin nedenidir.

Bir kere bu taş kubbelerin değiştirilmesi, Fatih ve Kanuni devrindeki gibi hatta daha sonraya kadar devam eden ahşap kubbeye çevrilmesi gerekir. Bu gayet dayanıklı bir ağaçtan yapılmaktadır. Örnekleri Harem’de vardır. Ağaçlar muhtemelen Kanada’dan getirilecektir. İhracı yasaktır o ülkede ama Topkapı’ya verilir. Bununla hem binanın havalandırılması sağlanır hem de alt duvarlara, surlara verilen ağırlık azalır.

Hocayı 17 Ağustos sabahı buraya koşturan nedir?
Gene aynı şekilde Harem dairesinde de doğal çimentoyu ayıklama muamelesine girişilmesi gerekir. Bunlar tabii bizim bütçemizi aşan ağır restorasyonlardır. Bütün devlet teşkilatımızın himmetine, anlayışına ve vatandaşların da bağışına bakar. Tabii Topkapı’ya bağış yapılmadığını büyük ölçüde söylemek gerekir. O bilinç henüz bizde gelişmemiştir.

Üzerinde önemle durmak istediğim bir şey: Surlar yıkıldığı zaman gidenler sadece mücevher olmaz. Mücevherden daha kıymetli şeyler var. Arşiv buradadır. Topkapı arşivinin bir an evvel bugünkü bölümünden daha emin bir yere ve bu civarda daha fenni yapılan bir arşiv binasına nakli gerekir. Biz bu arşivi Başbakanlık’a devretmek istedik fakat malzemeyi ta İkitelli’deki arşiv depolarına götürmeye kalktılar. Bunu kabul etmemiz mümkün değil.

Celal Şengör’ün dışında bugün Kandilli Rasathanesi Müdürü olan hocamız Prof. Dr. Mustafa Erdik bu binaların statik bakımdan tetkikini yapmıştır. Gayet ciddi emareler üzerinde durmuştur. O kadar ki 17 Ağustos sabahı yemeden içmeden bu saraya koşup gelmiş ve bakmış. Bir hocayı 17 Ağustos deprem sabahı buraya kadar koşturan endişeyi herhalde hepimizin paylaşması gerekir. Çünkü bunlar değerli insanlardır ve ciddi adamlardır. O zaman Filiz Çağman hanım müdürdü burada, biz de bu olaya şahit olduk ve duyduk. Mustafa bey bugün de yine yetkili yerdedir. Kendisine sorunuz.

Bu iş şu veya bu hükümetin şu veya bu bakanlığın sorunu değildir. Hepimizin meselesidir. Hepimizin ciddiyetle üzerine eğilmesi gerekiyor. Celal Şengör hocanın ve Mustafa beyin ikazlarını dikkate almalıyız.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 22.08.2010)

15 Ağustos 2010

Tarihi çarpıtmak zordur

Ahmet Turan Alkan hem kıymetli bir dostumuz hem de yazılarını lezzet duyarak, zevk alarak okuduğumuz birkaç yazardan biridir. Üslup sahibi bir muharrir olarak meselelerin en mizahi vechelerini dikkate sunarken bile sahibi olduğu ilmi birikimi ve terbiyeyi elden bırakmaz. Onu gündelik kısır tartışmaların geveze taraflarından biri olarak göremezsiniz. Her yazısından payınıza bir hikmet düşer, mutlaka bir şeyler öğrenirsiniz.

Sayın Alkan yakınlarda Levon Panos Debboğyan'ın 'Tarihin Işığında Ermeni Meselesi ve 1915 Kaosu' adlı eserini değerlendirdi ve şöyle yazdı: "Sinan devşirildiğinde etnik manada Türk olmadı; Müslüman oldu. Ermeni vatandaşlar, eğer istiyorlarsa Sinan'ın etnik köküyle iftihar edebilirler, en tabii haklarıdır. Biz ise Sinan'ın yaptıklarıyla gurur duyuyoruz; bu da bizim en tabii hakkımızdır." Alkan'ın sözünü ettiği Sinan, klasik Osmanlı mimarisinin en güzide eserlerini inşa eden gözbebeğimiz Mimar Sinan'dır. Çok doğru bir bakış açısını ortaya koyduğu yazısında sevgili dostumuz son derece İslami, insani ve haliyle medeni bir ölçüye istinad ediyor: "Etnik köken bir kaderdir; oysa bir insan daha çok tercihleriyle değerlendirilmelidir."

Ahmet Turan'ın vizyonunu yeterince anlayabilsek, yıllardan beri içinde bulunduğumuz felaketten de kurtulabiliriz. Bir düşünelim: Bu dünyadan gelip geçen sayısız Ermeni varken neden tek bir Sinan vardır? Ahmet Turan Alkan'ın yürüttüğü muhakemeye, kendisinden güç aldığı kaidelere ve kuşatıcı düşüncesine iştirak ediyoruz fakat onun da müsaadesiyle mevzunun gençlerimizin zihninde karışıklık husule getirmesi muhtemel bir boyutuna değinmek istiyoruz.

Tarihimizin muhtelif muvaffakiyetlerle nam salmış meşhur şahsiyetlerinin etnik kökenleriyle alakalı tartışmalar başlatmak günümüzün bir modası haline geldi. Bunların başında da Mimar Sinan geliyor. Öyle ki tarihî meseleler hakkında kalem ve dudak oynatan hemen herkes kulaktan dolma bilgilerle Sinan'ın Ermeni kökenli olduğunu peşinen kabul etmiş görünüyor. Bu iddiayı ortaya atanların iki dayanağı var. Birincisi: Şair ve Nakkaş Sai'nin Tezkiretü'l Ebniye adlı eserinde Sinan'ın babasının adının 'Abdülmennan' olduğunun belirtilmesi. İkincisi: Sinan'ın o dönemde Ermeni nüfusun yoğun olarak yaşadığı Kayseri Ağırnas'ta doğması.

Osmanlı döneminde ihtida edenlerin 'Abdülmennan', 'Abdullah' gibi isimler aldığı doğrudur; fakat bu isimlerin sadece onlara mahsus olduğunu düşünmek komik olur. Yüzyıllardan beri Müslüman olduğu bilinen pek çok mütedeyyin aileler de çocuklarına bu adları vermişlerdir. Bu kişiler zahmet edip Sinan'ın dedesinin ismini araştırırlarsa aydınlanmaları kolay olur; çünkü Yusuf Doğan'dır. Doğan, Türkçe ve Türklere has olan bir addır. Dedesinin adı Yusuf Doğan olan bir insanın babasının adı Abdülmennan olunca nasıl ihtida etmiş olur? İkinci iddiaya gelince, arşiv belgelerini inceleyenler, Ağırnas'ta o dönemde yalnızca Ermenilerin yaşamadığını görürler. Ayrıca unutmamak lazımdır ki özellikle ilk dönemlerde ihtiyaca binaen Türk çocukları da devşirilmiş ya da eğitilmiştir.

Bir başka hakikat ise şudur: Osmanlılar zimmilik ve mevlalık hususunda İmam-ı Şafii'nin içtihadını benimsemişlerdir. Buna göre Osmanlılar İslamiyet gelmeden önce Hıristiyanlığı benimsemiş olan topluluklarla, İslamiyet geldikten sonra Hıristiyanlığı benimsemiş olan tebaaları arasında hukuki bakımdan bir farklılık görmüş ve bunlardan birinci gruba girenlerin çocuklarından devşirme almamışlardır. Yahudiler ve Rumlar gibi Ermeniler de zimmilik hakkından yararlandırılmış ve Ermeni çocukları kesinlikle devşirilmemiştir. Bu gerçek apaçık ortada iken Sinan'ın Ermeni kökenli olduğu nasıl iddia edilebilir? İddiamızı ispat eden bir başka misal de şudur: Kıbrıs fethedilince uygulanan iskân politikasının tezahürü olarak adaya Anadolu'nun Müslüman Türklerinden bir grup gönderilir. Sinan'ın amcasının oğlu gönderilenlerden biridir. Bunun üzerine Sinan, II. Selim Han'a; "Dünyada bir amcamın oğlu var, onu bana bağışlayamaz mısınız?" diye mektup bile yazar.

Bunları yazmaktaki hassasiyetimiz, tarihin ideolojiye feda edilmesini istemememizdendir. Velev ki Sinan Ermeni asıllı olsaydı bile bu onun Osmanlı olduğu, medeniyetimizin mimar ve banilerinden biri olduğu gerçeğini değiştirmeyecektir yani Ahmet Turan dostumuzun değer ve muhakemesi meselenin özüne izan ve insafla işaret etmektedir.

Mehmed Niyazi
(Zaman, 09.08.2010)

Troçki’nin Büyükada’daki köşkü müzeye dönüştürülmeli

Sürgün edilen sosyalist lider Troçki’nin Büyükada’da oturduğu şahane ev hem Bolşevizm’i daha iyi tanımamızı sağlar hem de ciddi turizm geliri getirir.

Devrim evlatlarını yer; Fransız Devrimi’nin kanlı iç çatışmalarını Bolşevik devrimi de tekrarladı. Troçki, yani asıl adıyla Lev Bronştayn Ukrayna Yahudilerindendi. Kuşkusuz Yahudiliği reddeden komünistlerdendi. Bir dönem Lenin’e karşı Menşevik denen kanatta yer aldı. Ama Rus ihtilali fiiliyata geçtikçe Troçki de Menşeviklerin aksine uyumlu ve legal davranışlı bir devrimden uzak kalması gerektiğine inandı ve ikisi birbirine tutundular.

Zekiydi, yetenekliydi, en büyük özelliği hapiste İncil metinlerinden öğrendiği yabancı dilleri dışarıda kullanabilmesiydi. Almanya’ya kaçtığında bu dille kitlelere hitap edebildi. Komünist ihtilale dost veya düşman olan herkesin tekrarladığı bir kanaat vardı; Kızıl Ordu’nun silahları sınırlıydı, yiyeceği yoktu, askerler ceplerinde ayçiçeği ve kulaklarında Troçki’nin nutuklarıyla savaşıyordu.

Savaş işleri başkanıydı (yani harbiye nazırı).
Yeni Ekonomi Politikası denen ve geçici liberal ekonomili dönemde Lenin’le çatışmaya düştüğü söylenemez ama partide ve merkez komitede Stalin hakim oldukça onun tek ülkede sosyalizm stratejisinin gülünçlüğüne (!) ve kurduğu bürokratik parti hakimiyetine karşı durdu.

İki soru var: Troçki değişik bir uygulama yapabilir miydi? Ülkede sosyalizm bugünün gözüyle muvaffak olmadı ama onun dünya devrimi stratejisi başarılı olabilir miydi? Stalin diğer muhalif komünistleri düzmece mahkemelerle idama götürdü, Troçki’yi ise yurtdışına sürdü, daha fazlasına ilk anda cesaret edemedi.

Polisin despotluğu sayesinde Troçki’nin başına iş gelmedi
Troçki sürgünün önemli bir bölümünü İstanbul’da geçirdi. 1932 ve 1933 yıllarında Türkiye Stalin’le soğuk bir savaş içinde, hele cepheleşmede değildi. Onu kovan ülkeye karşı aşırı Troçkist bir misafirperverlik göstermedi. Önce Kadıköy’de Moda’da Mahmud Ata burnunda bir evde kaldı. Söylenene göre Nazım Hikmet’in ailesine komşuydu ama hiç görüşmemişlerdi.

Söylenenlere göre Nazım Hikmet’in ailesi ile komşuydu
Türkiye Troçki’nin temaslarını kontrol altında tuttu. Zaten onun etrafında toplanacak Stalinizm veya Troçkizm tercihi yapacak sayıda yerli komünist olmadığı da açıktı. Polisin bir-iki denemesinden sonra Büyükada’daki eve eşiyle birlikte adeta kapatıldı. Gezme alanı son derece sınırlıydı. Adalılar ve balıkçılar sonraki yıllarda da onu hatırlıyorlardı. Burada bol bol yazdı. Büyükada notları gönderdiği yerlere ulaştı.

Devletimizin ona sansür uygulamadığı görülüyor ama kitle ile temas etmemesine dikkat edildiği ve Şükrü Kaya’nın paralel polis yöntemlerine başvurulduğu da açık. Bu yüzden Belçika’daki durum gibi, ama asıl önemlisi eve giren sözde ahbabın baltayla kafa yarması gibi bir Meksika faciası burada yaşanmadı. Şükrü Kaya döneminin despot Dâhiliye Vekâleti ve polisi bu tip bir canavarlığın burada meydana gelmesine başarıyla mani olmuştur.

Bugünlerde Hürriyet gazetesindeki bir ilandan ve bizim gazetenin Cadde ilavesinin perşembe günkü yayınından Troçki’nin oturduğu şahane evin satışa çıkarıldığı görülüyor. Tarihi evlere ve yalılara bir prestij aracı olarak bakan seçkinlerimiz, buraya da gereken ilgiyi gösterir mi? Yoksa olmadık birinin eline geçen yapı kuşa mı döner? Göreceğiz. Ama görmesek de, şu evi Belçika ve Meksika’daki gibi bir Troçki müzesine dönüştürseler daha iyi olur. Komşu memleketteki Bolşevizm’in tarihini hazırlanan sergilerle gençler hazırlop el kitaplarının dışında daha derin boyutlarıyla tanırlar ve hiç şüpheniz olmasın, ada turizmi de bundan kazanır.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 15.08.2010)

Patrik Bartholomeos, Osmanlı padişahlarına da teşekkür etti

Trabzon Sümela Manastırı'nda 88 yıl sonra ilk kez ayin düzenlendi. Ayini yöneten Fener Rum Patriği Bartholomeos, Osmanlı padişahlarına da teşekkür etti.

Hiç bir art niyetleri olmadığını, dua etmeye geldiklerini kaydeden Patrik Bartholomeos, “Bu heyecan, bu sevgi, bu inanç, bu bağlılık asla farklı anlamlarla bağdaştırılmamalıdır, ön yargı ile tefsir edilmemelidir” dedi. Bartholomeos, sözlerini şöyle sürdürdü:

Burada yıllarca yaşamış Rum Ortodoksların anısına ve burada hizmet etmiş keşişlerin ruhlarına dua etmeye geldik. Bu manastırı tarihinde gönülden destekleyen Osmanlı padişahlarının anılarına dua etmeye geldik. Türkiye’nin, Ortadoğu’nun tüm insanlığın ve bilhassa burada bulunan ve bizleri izlemeye gelen herkesin saadeti, huzuru ve mutluluğu için dua etmeye geldik. Çok inanan az inanan, Ortodoks veya başka mezhep veya dinden olanlar için dua etmeye geldik. Yüce Allah bu kutsal günde bu kutsal mekanda şükür dualarımızı kabul etsin. Bu tarihi günü yaşamamıza neden olan sayın Kültür Bakanı Ertuğrul Günay’a, Trabzon’daki tüm devlet yöneticilerine ve yerel yöneticilere, özellikle Maçka Belediye Başkanı’na şükranlarımızı ifade ederiz. Birlikte yaşam kültürü medeniyetimizin bizlere bıraktığı bir mirastır. Bu mirası yaşatalım ve öğretelim ki artık bu konularda acılar vuku bulmasın, ailelerin yürekleri yanmasın, çocuklar korkmasın. Gençler endişe etmesin, bizlere komşu olan Ortadoğu, Balkan ve Kafkas halklarına ve tüm insanlığa barış gelsin, huzur gelsin, mutluluk gelsin. Bu vesileyle mübarek Ramazan ayınızı samimiyetle kutlarız. Bu anlamlı ayı huzur, sabır ve ibadetle geçirmenizi candan temenni ederiz.”

Patrik Bartholomeos’un konuşması sonrasında ayin, ilahi ve dualarla devam etti. Kemençe eşliğinde ilahi okunması dikkat çekti. Okunmuş ekmek dağıtılmasının ardından ayin saat 12.50 sıralarında sona erdi.

Bu arada Patrik Bartholomeos’un konuşması sırasında bir din adamı baygınlık geçirdi. Sağlık görevlilerinin müdahale ettiği din adamının sağlık durumunun iyi olduğu belirtildi.

Kaynak

13 Ağustos 2010

Topkapı Sarayı, özel müzelerin deposu mudur?

Geçen gün, Topkapı Sarayı'nın idarecilerinden olan bir arkadaşım, özel müzelerden ve organizasyonlardan gelen sergi taleplerinin artık "illallah" dedirttiğini anlatıyordu.

İstanbul'daki özel müzelerden biri "Elyazması Kur'an Sergisi" açmaya heveslenmiş, saraya müracaat etmiş ve Türk hat tarihinin en önemli isimlerinin imzalarını taşıyan 80 adet Kur'an'ın birkaç aylığına kendilerine verilmesini istemişler.

Talep ettikleri Kur'anlar sekiz yahut on sekiz değil, tam seksen adet!...

Ne güzel değil mi? "Ticarî başarımızın yanısıra kültür alanında da büyük işler yapmaya karar verdik ve müze kurduk. Artık çok güzel, çok önemli sergiler açacağız" diyecek; sonra Topkapı Sarayı'nın kapısına dayanacaksınız: "Haydi, bize şu, şu, şu eserleri verin de müzemizin ismini duyuralım".

Topkapı Sarayı sanki hazretlerin antika mal deposu; eskici gibi kapı kapı dolaşıp sergileyecek eser istemek de gûya "müzecilik"!

BORAZANCIBAŞI MİSÂLİ

Böyle talepler sadece esersiz müzelerden gelse, iyi... Şimdilerde "2010" adı altında birşeyler yapılıyor ve epey para harcanıyor ya, "Devlet malı deniz..." sözünü doğrulamak isteyen birkaç aklıevvel de sarayın kapısında beklemede... Avrupa'nın kenarda-köşede kalmış bazı müzeleri ile yahut dışardaki organizasyon şirketleriyle sergi projesi hazırlayıp saraya gidiyorlar. Talepleri hep aynı: "Sergi açacağız ama eserler sizde. Hazırladığımız şu listedeki malları almaya geldik, verin de biraz para kazanalım!"

Türkçe'de "Bilmemnesine güvenen borazancıbaşı" diye çok güzel bir söz vardır ve vakıf, özel müze yahut sivil toplum örgütü kurmaya heveslenenlerin öncelikle uymaları ve akıllarından asla çıkartmamaları gereken kural, bu sözde gizlidir.

Vakıf mı kuracaksınız, o vakfı yaşatacak mal varlığını temin etmeden bu işe kalkışmamanız gerekir. Özel müze mi kurdunuz? Müzeciliğe elinizde sergilenmeye lâyık objeleriniz varsa heveslenebilirsiniz. Sivil toplum örgütü hazırlığında mısınız? Faaliyetlerinizi rahatça devam ettirebileceğiniz paraya sahip değilseniz, hayallerinizi unutmak zorundasınızdır.

Ama kural artık değişti, vakıf yahut sivil toplum örgütü kavramı, bir grubun devletten para alabilmesi yahut bina tahsisi sağlayabilmesi hâlini aldı. Vakıf kurmaya heveslenenlerin çoğu vakıf senetlerini tasdik ettirdikten sonra hemen Millî Emlâk'e yahut belediyelere koşup "Aman bize köşk, konak veya saray yavrusu gibisinden mütevazi bir bina" diyorlar. Sivil örgütlenmecilerin yaptığı da aynı, yani "borazancıbaşı" misali herşeyi kendilerinin sağlaması gerektiği kuralı bir yana atıldı ve çoğu devletin kapısında...

MÜZE Mİ, SERGİ SALONU MU?

Bu, işin bir tarafı... Yeni kurulan kimi vakıflar eski senelerin büyük derdi olan Kamu İktisadî Teşekkülleri gibi devletten beslenmeye heves ederken, bazı özel müzeler de "müze" isminin gölgesinde, sosyetemizi ağırlamaya mahsus bir sergi salonu haline geldiler.

Bu müzelerin başındaki zevâta göre obje almak, kolleksiyon yapmak yahut vârolan koleksiyonları zenginleştirmek artık gereksiz, eski, hattâ çağdışı bir anlayış! Depoları ağzına kadar dolu olan koskoca Topkapı Sarayı orada ne güne duruyor? Gidip istersiniz, vermezler ise Ankara'da sözü geçen birilerini ikna edersiniz, emir buyururlar ve saraydan istediğinizi alır, reklamınızı bir güzel yaparsınız... Hattâ saray babanızın malı ya, depolarda hoşunuza giden ne varsa yurtdışına bile götürebilirsiniz... Dolmabahçe Sarayı'nın kol-leksiyonlarından alıp sergilediğiniz tabloları tahrip etmek bile hakkınızdır!

Hele, "müze" dediğiniz binada en pahalısından bir de restoran açıp birkaç yeni zengini restoranın müdavimlerinden yapabildiniz mi, şânınız arttıkça artar!

İşte, bu yüzden özel bir müzenin Topkapı Sarayı'ndan tam 80 adet elyazması Kur'an talep etmesine hiç de şaşırmamak gerekir. Saraya gidip "Burayı içindekilerle beraber bize devredin, adını değiştirip kendi müzemizin ismini verelim" demediklerine şükredin!

Murat Bardakçı
(Habertürk, 26.07.2010)

09 Ağustos 2010

Tanzimat döneminin zevkini yansıtan bina

Beykoz Mecidiye Kasrı, Boğaziçi’ndeki kâgir yapıların en önemlisidir. Son yıllarda çok tahrip olmuştu. Nihayet restorasyonuna başlandı.

İstanbul’da padişah sarayları dışında cesametli saray, kasır ve köşkler pek yoktur. Hatta saraylar yüzünden hazinenin battığı yorumunun çok yapıldığı Tanzimat döneminde dahi yapılan inşaatlar ancak 19’uncu asrın devlet protokolünü karşılamak amaçlıydı. Kısacası 100 kişiye ziyafet verilip 300 kişinin katılacağı resmi kabulün tertipleneceği binalara ihtiyaç vardı ve Tanzimat dönemi devlet sarayları; yükselen İngiliz sefaret sarayı, Fransız sarayı ve hatta Rus sefaret sarayı ile ancak rekabet edebiliyordu. Dolmabahçe güzel bir saraydır. Boğaz’ın kenarında bir ihtişamı vardır ama 19’uncu asrın Avrupa saraylarıyla mukayese edilemez.

1838’de tahta geçen Sultan Abdülmecid, babası II. Mahmud gibi kendini sıkan Topkapı Sarayı’nda ikameti asla sevmezdi. Sahil saraylarda oturmuş ve İstanbul’un şahane manzaralarını seyredebileceği Çarşamba’daki Sultan Selim Camii’ndeki Köşk, Boğaz’da Küçüksu Kasrı ve Topkapı Sarayı’ndaki Mecidiye Köşkü’nü yaptırmıştır. 1854 yılında Dolmabahçe Sarayı bitince de padişah burada Beylerbeyi’nde, yani Boğaz’ın iki yakasındaki iki sarayda oturmayı tercih etmiştir. Beşiktaş’ın arkasındaki Ihlamur Kasrı ise bir av köşkü gibi düşünülmelidir.

Avusturya’nın yazlık sefaret binasına tıpatıp benziyordu
Hidivlerin 1845’te başladıkları Beykoz Kasrı 1854’te tamamlandı. Ve derhal devlet protokolünde yer aldı. Bazı ziyafetler burada tertiplendi. Hatta mevsimine göre sefirler kabul edildi.
Şubat 1833’te Kavalalı İbrahim Paşa ordusunun Konya ovasında kazandığı zaferler üzerine Rusya’dan yardım istendi. Gelen ordu ile Hünkâr İskelesi denen bu mevkide bir antlaşma imzalandı (ve sözde kurtarıcıya şükran için bir anıt dikildi!) Osmanlı için meşum bir olaydı. 12 sene sonra Kavalalı Mehmed Ali Paşa İstanbul’u ziyaret ettiğinde, imparatorluk içinde muhtar idaresi olan Mısır Hidivliğinin sadakatini göstermek üzere bu mevkinin en tepesinde Sultan Abdülmecid Han’a hediye edilmek üzere bir büyük kasır yaptırdı. Bugün Beykoz ya da Mecidiye Kasrı olarak anıyoruz.

O yıllarda bu tarz saray ve kasırları yapabilecek para bir tek Mısır Hidivlerinde vardı
Boğaziçi’nin kâgir yapılarının en önemlisidir ve Mısır Hidivlerinin zenginliğini gösterir. Avusturya İmparatorluğu’nun İtalya kesiminde çokça rastlanan bir mimari üsluba sahiptir ve karşı yakada Yeniköy’deki Avusturya yazlık sefaretinin sarayına tıpatıp benzemektedir. İonyen ve Korint sütunlu cephesi, içerideki muayede salonu bu benzerliğe kuvvetli delildir.

Mecidiye Kasrı, Tanzimat Türkiyesi’nin yeni zevkini ve tüketim alışkanlığını yansıtır. II. Meşrutiyet ve bilhassa mütareke yıllarında da çok tahrip görmüş, bu ihmal ve tahrip 1940’lı yıllarda devam etmiştir. Binanın muhtelif ve farklı amaçlarla kullanılması bu tahribatı artırdı. Son yıllarda terk edildi ve nihayet TBMM’ye bağlı Milli Saraylar İdaresi restorasyonuna başladı.

İstanbul’da bu tip yeni zevki yansıtan kasırlar ve saraylar genellikle bereketli Mısır ülkesinin yönetici hanedanı olan Hidivler tarafından yaptırılmıştır. Osmanlı devlet ricali bu gibi servete sahip değildi. Beykoz Mecidiye Kasrı da konumu, etrafındaki korusu ve nefis iç mimarisi ile ancak Hidivlerin parası ile yapabilecek bir binadır. Muhtemelen Hünkar İskelesi, uzmanların üzerinde birleştiği gibi, yarattığı burukluğu affettirmek için Mısır Hıdivleri -ezcümle Mehmed Ali Paşa- tarafından İstanbul’u seyretmeyi seven padişaha hediye edilmiştir.

İstanbul’un eski eserleri restore ediliyor, tanıtılıyor; gerçi “bad-e harab’ül Basra” ama kalanının kurtarılacağı ümidi artıyor.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 08.08.2010)

Osmanlı kuruluş dönemi ile ilgili tartışmalar

Yalova Belediyesi bu hafta 27-28 Temmuz tarihlerinde Halil İnalcık Enstitüsü’nün ikinci sempozyumunu tertipledi. Büyük tarihçi adına konulan Tarih Araştırmaları Ödülü, Marmara Üniversitesi’nden Prof. Dr. Ali Akyıldız’a verildi. Her iki yılda bir bu sempozyum tertiplenecek ve tarihçilerden birine ödül takdim edilecek.

Bu yılki sempozyum konusu kuruluş dönemi araştırmalarına tahsis edilmiştir ve şunu iftiharla belirtmek isterim ki; artık Osmanlı kuruluş döneminin sorunlarını meslekten Bizans ve Osmanlı uzmanları bir arada ele alabiliyorlar. Bizansçıların arasında genç Türkler de bulunuyor. Sempozyuma Girit Üniversitesi’nin ünlü üstadı Prof. Elizabeth Zachariadou da katıldı. Halil İnalcık hocadan ve Elizabeth hocadan yeni şeyler öğrendik. Bu gerçek anlamda uluslararası bir sempozyumdur.

Açılış konuşmasında Yalova Valisi Doç. Dr. Yusuf Erbay ve Yalova Belediye Başkanı Yakup Bilgin Koçal da ısrarla bildirdiler, bilhassa Koçal’ın deyişi şudur; Halil İnalcık Osmanlı Tarih Araştırmaları Enstitüsü’nü kurmak ve bu sempozyumu yapmak 1302 yılında Bafeon (Koyunhisar) Savaşı’nın sonuçlarına dayanarak Söğüt’e rakip bir turistik merkez yaratmak amacını taşımıyor, yanlış anlaşılmasın. Söğüt Osmanlı’nın başkentidir ve ulusal tarih ve ruhta yeri müstesnadır. Biz Yalova sınırları içindeki önemli savaşla Türkiye tarihinin dönüm noktasını ve Osmanlı devletinin doğuşunu araştırmak istiyoruz; kutlamalarımız da meydanlara taşmıyor, bilimin soğukkanlılığı içinde bir sempozyumu tercih ediyoruz.

Sözün doğrusu budur. Yalova Belediyesi’ne ve bu sempozyum ile enstitüye destek olan kuruluşlara, Türkiye’nin genç Bizans araştırmacılarına ve Osmanlı tarihçilerine, yabancı meslektaşlara teşekkür etmek gerekir.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 01.08.2010)

AKM bu kente yakışan bir kültür merkezi değil

70’lerin başında biten ve neredeyse 30 yılda ancak tamamlanan bina şehrimizin bir yılan hikayesiydi. Onun yeniden düzenlenmesi için sadece ve sadece gayret lazım

Birçok arkadaşımın aksine Taksim’deki Kültür Sarayı’nın bende iyi anıları yok. Bir yerin bıraktığı anılar iyi olmayınca ona iyi olarak da bakılamıyor. Kaldı ki 12 Mart sıralarında ilk Atatürk Kültür Merkezi feci bir yangın geçirdiydi. Çok acemice bir propaganda yaptılar, güya yangını solcular çıkarmış. Elektrik kontağının ve alaturka işletmeciliğin daha büyük bir tehlike (!) olduğu anlaşıldı. Zırva ile tevil edilmek istenen yangının daha feci bir yanı vardı. Çirkin binanın ne olduğundan çok beni hâlâ üzen budur.

Oflazoğlu’nun “IV. Murad”ı temsil ediliyordu, daha doğrusu repertuarda o da varmış; nitekim o akşam da “IV. Murad” değil, “Cadı Kazanı” sahneleniyormuş. Buna rağmen “IV. Murad” oyunu için Topkapı Sarayı’ndan getirilen kıymetli eşya vitrinde teşhire devam ediyor. Edepsizliğin derecesini tasavvur ediniz. Avrupa’da Viyana Devlet Operası, Burg Theater veya Paris ve Londra’da başka bir tiyatroda fuayede müze eserleri sergileniyor diye Topkapı’dan da istenmiş. Ancak orada sergilenenlerin çoğu ikinci, üçüncü derecede eserlerdir. Topkapı Sarayı’ndan alınan ise IV. Murad’ın zırhı, kendine özgü kesimli orijinal kaftanı, kılıcı ve okuduğu tahmin edilen kıymetli bir Kuran nüshasıydı. Malum yangında hepsi kül oldu.

Ben bu kıymetdar eserleri birinin kaçırdığını düşündüm, oysa zırh bir topak halindeydi. Kaftanla Kuran-ı Kerim nüshası kül olmuştu, kılıç da zırhın akıbetine uğramıştı. 17’inci yüzyılın en genç ve önemli mareşalinin saray müzesindeki mirası; bugün zırhı bir top halinde ve kılıcı erimiş vaziyette. Bu eserlerin teşhirini isteyen kaprisli tiyatro primadonnamız ve kendisine evet diyen o zamanki Kültür Bakanımızı ve onların etrafını gelecek nesillerin değerlendirmesine terk ediyorum. Ama benim için ne yanan bina ne de yerine yapılan bina pek matah bir şey değil.

Kulisler ve sahne arkası daima şikayet sebebi
Şu andaki binanın en başta inanılmaz akustik problemleri var. Hiç de hoş bir girişi yok, zaten binanın dış yerleşim ve kompozisyonun savunulacak tarafı yok, iğreti binanın çevre düzenlemesi de sıfır. Dar bir saha ve otoparkın içinde boğulmuş; hulasa İstanbul’a yakışan
bir kültür sarayı değil.

Burada seyrettiğim bir oyun (“Amedeus”) sırasında bir kere daha fark ettim; sadece aktörlerin ve aktrislerin sesini değil, konserlerde dahi sesi yutan bozuk eko sistemi var. Kulislerden, sahne arkası stüdyo ve prova yerlerinden şikayetlerin arkası kesilmiyor.

Taksim Meydanı 30 yılda niçin kötü yönde değişti?
70’lerin başında biten ve neredeyse 30 yılda ancak tamamlanan Kültür Sarayı şehrimizin bir yılan hikayesiydi. Onun yeniden düzenlenmesi için sadece ve sadece gayret lazım. Sadece Kültür Sarayı değil; Taksim’in tahrip edilen mezarlığı, Ayaspaşa ve Gümüşsuyu’nun eski dokusu ile de bir imar problemi teşkil ettiği açık. Her sorun gürültüyle değil; tutarlı bir inceleme ve bir restorasyon anlayışıyla çözülebilir. “Taksim Meydanı son 30 yılda niçin değişti?” ve “Bu acaba neden çok olumlu bir değişim olmadı?” diye uzun boylu düşünüyor muyuz?

İlber Ortaylı
(Milliyet, 01.08.2010)

Okuyucu Şartları

Blogda yayınlanmak üzere çeşitli gazete, dergi ve kitaplardan alınan yazılarda kaynak, tarih ve yazar bilgisi belirtilmiştir. Bu konuda blog ve blog yazarları hiç bir şekilde sorumlu tutulamaz.