10 Nisan 2017

Kâinattaki âhenk, mûsikîdeki âhenk


Hermetik kozmolojiye göre kosmos birbiriyle uyumludur ve bu uyum (âhenk), bir tür ilâhî kompozisyon (beste) gibidir.

Büyük İslâm âlimi, düşünür, matematikçi, fizikçi, optik bilimin kurucusu ve astronomi bilgini İbn Heysem, “Makâle fî Keyfiyyet er-Raşad” adlı eserinde: “Kâinat bütün değişmelerine rağmen bir düzen ve bütün ayrıntılarına rağmen bir âhenk içindedir” diyerek âhengin öneminden bahseder. Pythagoras da, kâinatın âhenk olduğunu belirtir ve kâinattaki âhengi mûsikîdeki âhenk ile karşılaştırarak izah eder. Antik Yunan'da müzik ile ilgili düşüncelerin merkezinde “âhenk” vardır. Sadece Antik Yunan'da değil, kadim düşünce sistemlerinin müziğe yaklaşım ve izahları hep âhenk merkezlidir.

Müziği kozmik dil ile okuma ve yorumlama şekli, aslında Osmanlı müzik düşüncesinde de etkili olmuştur. Özellikle Urmevî-Merâgî referanslı Osmanlı müziğinin temellerinin atıldığı II. Murad döneminde Bedri Dilşad'ın II. Murad'a ithâf ettiği “Muradnâme” adlı eserinin mûsikî bölümünün başlangıcındaki ifadeleri, Osmanlı'da müziğin nasıl anlaşıldığını göstermesi bakımından önemlidir ki Bedri Dilşad şöyle ifade etmektedir: “Bil evvel ki bu ilm-i İdris'dür / Açık sözü sanma ki telbîsdür / Ânı dört ilimden çıkarmış tamam / Alub birbirine karmış (eylemiş) tamam / Onlar hey'et ü ilm-i hikmet nücûm / Dahî tıb imiş söz beyânını 'ûm / Ki oniki burca oniki makam / Komuşlar ki seyreyleye mûdâm / Yidi yıldıza yidi şûbe misâl / Kodular ki eylenile imtisâl / Anâsır nitekim olubdur çehâr / Makâmın dahî aslını anlar çâr / Diyem üş makâmında fehm idesün / Gerekmez ki fehmini vehm idesün”.

Müziği kâinat ile yorumlama veya izah etme şekline pekçok Osmanlı müzik nazariyatçısında rastlamak mümkündür. Meselâ Risâle-i Mîmâriyye ve Hâşim Bey'in “İlm-i Edvâr Risâlesi” bunlardan bazılarıdır ki örnekleri çoğaltmak mümkündür. Bu arada, batı müzik tarihinde ve düşüncesinde müzik hakkında böyle kozmik dille okuma ve yorumlama biçiminin olmadığını hatırlatmak isterim.

Eşyayı yerli yerine oturtan geniş ufuklu yüksek İslâm medeniyeti, müziğin de hakkını vererek onu düzeysiz tartışmaların uzağında tutmuştur. Keşke bugünün Müslümanları olarak müziği, medeniyetimizin bu geniş ufkunun zaviyesinden bakarak anlayabilsek.

Yalçın Çetinkaya

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Okuyucu Şartları

Blogda yayınlanmak üzere çeşitli gazete, dergi ve kitaplardan alınan yazılarda kaynak, tarih ve yazar bilgisi belirtilmiştir. Bu konuda blog ve blog yazarları hiç bir şekilde sorumlu tutulamaz.