GİZLENEN TARİHİMİZ

"Vahdeddin Atatürk'ü yollamadan önce kendisi dağa çıkacaktı"

2012-02-01T18:20:00.000+02:00

"Vahdettin'in Sırdaşı Avni Paşa Anlatıyor" kitabı, bilinmeyen bir çok konuyu aydınlığa kavuşturuyor. Ahmet Avni Paşa, Sultan Vahdettin'in ağzından çıkan her cümleyi yazmış ve defteri de ölene kadar yanından hiç ayırmamış. Kendisi vefat ettikten sonra torunlarına intikal eden, dede yadigarı bu defter 90 yıl sonra ilk defa bu kitapla yayınlanıyor.

"Vahdettin'in Sırdaşı Ahmed Avni Paşa Anlatıyor" kitabı gizli kalmış bir dönemi aydınlatıyor. Osmanlı İmparatorluğu'nun en zor yılları, payitaht işgal altında, tahtta her fırsatta "Keşke padişah olmasaydım" diyen Sultan Vahdettin... Bu dönem ölene kadar padişahı yalnız bırakmayan başyaver Avni Paşa'nın gözünden anlatılıyor. Kitap, imparatorluğun en zor zamanlarında Milli Mücadele'yi başlatması için Mustafa Kemal Atatürk'ü Anadolu'ya gönderen Sultan Vahdettin'in ve bütün hazırlıkları yapan, Bandırma Vapuru'nu imkansızlıklar içinde Paşa'nın emrine sunan Ahmed Avni Paşa'nın gözüyle bir dönem tasviri niteliği taşıyor. Yakın tarihin karanlıklarında kaybolan soruların cevaplarını, yine bu bütün yaşananların muhatapları cevaplıyor.

Devamını okumak için:
http://www.yenisafak.com.tr/Pazar/?t=29.01.2012&i=364611

"At Üstünde Selçuklular"dan alıntılar - 2: Türkler ve Savaş

2012-01-30T22:43:00.000+02:00

"Türk, başkalarını takip etsin veya başkaları tarafından takip edilsin, atının sırtında gafil avlanmaz."

el-Câhiz

"Türk, eli kolu bağlı olarak bir kuyuya atılsa, mutlaka bir çaresini bulup kurtulur."
el-Câhiz

"Türkler bir orduya karşı saf bağlayınca, düşman saflarında bir eksiklik varsa hepsi onu görür ve bilir."
el-Câhiz

"Türkler savaşta takip olunmazlar, başkalarını takip ederler."
el-Câhiz

"Bir Türk atını uçar gibi koşmasını sağlamak için şiddetle mahmuzlar, kendisi iki eliyle yayını kavrayarak geriye doğru ok atar. Arkasından onu geçmek üzere gelen ise onu geçer ama, sadece ölmekte. Onu yakalamak isteyen kendisi yakalanır ve birden bire izlenen izleyen olur."
Niketas Khoniates

"Türklerin okları, ölüm taşıdığı için nişan aldıkları kişiye daima yazık olmuştur."
Sidoine

"Türklerin okları olmasaydı, Haçlıların mızrakları karşısında kim durabilirdi?"
Nûreddin Mahmûd b.Zengî

"Türklerin metanet, kahramanlık ve savaş yeteneklerini kim tasvir edebilir?"
Haçlı Kroniği

"Türkler atlarının süratine güvenerek yoğun bir bulut gibi ansızın Bizanslıların üzerine çöküyor ve onlar daha mızraklarını kullanamadan rüzgar gibi ortadan kayboluyorlardı."
Niketas Khoniates

Muharrem Kesik
(At Üstünde Selçuklular,
Türkiye Selçuklularında Ordu ve Savaş,
Timaş Yayınları, İstanbul 2011, Sf.257)

Yavuz Sultan Selim küpe takmazdı

2012-01-30T15:43:00.001+02:00

(Kitab-ı Şakakı Numaniye'de I. Selim)
Yıllar önce, tarih ders kitaplarına yanlışlıkla konulan ve Yavuz'u küpeli olarak gösteren bir resimle ortaya çıkan hata bir türlü düzelmiyor.

Daha önce yazdık, ayrıca bu konuda kitap bile çıkardık. Benden önce ve sonra bu konuda başka kalem oynatanlar da oldu ama Yavuz'un küpesi bir türlü kulağından çıkmadı. Halkımızın elçiliklerimizde gerekli itibarı göreceğini söyleyen Berlin Büyükelçimiz Hüseyin Avni Karslıoğlu, kulağındaki küpeyle ilgili bilgi verirken, "Yavuz Sultan Selim, kendisinin Allah'ın ve halkın hizmetkârı olduğunu ifade etmesi için küpe takardı. Benim de küpe takmamın anlamı budur" şeklinde konuşmuş.

Halkımıza elçiliklerimizde yıllarca iyi davranılmadığı konusunda haklı olan Berlin Büyükelçimiz, Yavuz'un küpesi konusunda ise yanılıyor. Bu yanılgının sebebi yıllardan beri bize Yavuz diye öğretilen küpeli resimden kaynaklanıyor.

Küpe rivayetleri

Yavuz Sultan Selim denince aklımıza hep kulağı küpeli, palabıyıklı bir resim gelir. Yavuz'a ait olmayan ve daha sonraki dönemde yapılmış olan bu resim tarih ders kitaplarında kullanıldığı için herkes Yavuz'u böyle tanır. Hatta kulağındaki küpenin sebebi üzerine birçok hikâye uydurulmuştur. En ilginç rivayetlerden biri Yavuz Sultan Selim kılık değiştirerek Tebriz'e gidip, Şah İsmail'i satrançta yenince şahın, Şehzade Selim'e yenilginin hırsıyla bir tokat atması üzerine, Yavuz'un da bu tokat kulağıma küpe olsun diye küpe takmasıdır.

Bir diğer rivayete göre de Yavuz Sultan Selim İslamiyet'in kutsal topraklarına hakim olunca "Hadimü'l-Haremeyn", yani Haremeyn'in hizmetkârı olduğunu göstermek için küpe takmıştır. Yavuz Sultan Selim'e ait olduğu iddia edilen küpeli resim daha sonraki yüzyıllara ait bir Avrupalı ressam tarafından yapılmıştır ve Birinci Selim'le uzaktan yakından ilgisi yoktur. Ancak Avrupalılar tarafından yapılan başka portrelerde de Yavuz'un küpeli resimlerine rastlanır.

Yavuz'u gösteren 16. yüzyıla ait ve daha sonraki dönemlerde çizilmiş minyatürlerde sultanın kulağında küpe olmadığı gibi, portresi de çok farklıdır. Ayrıca "Selimname" isimli Yavuz'un hayatını anlatan kitaplarda sultanın küpe taktığına dair bir bilgiye rastlanılmaz.

(Yavuz Sultan Selim'in tartışmalı resmi)

Eski bir gelenek

Türkmenler arasında küpe takmak bir gelenektir. Nitekim 1473'te Otlukbeli'nde Fatih Sultan Mehmed ile savaşan Akkoyunlu Türkmenleri'nde küpe takanlar vardı. Ayrıca bazı tarikatlarda dervişler dünyadan ve dünyevi nesnelerden soyutlandıklarını göstermek için mengüş (küpe) takarlardı. Bu iki gelenek de Yavuz Sultan Selim'e değil Akkoyunlular'ın topraklarında Safevi Devleti'ni kuran Şah İsmail'e uymaktadır. Nitekim Türk tarihinin en önemli isimlerinden biri olan Şah İsmail'in küpeli minyatürleri vardır.

Yıllar önce Yavuz'un küpeli resmindeki yanlışlığa dikkat çeken Nezih Uzel, küpeli hükümdar resminin Şah İsmail veya Şah Cihan olabileceğini söylemiştir. Ancak resimdeki giyim tarzı ve küpe Şah Cihan'dan daha ziyade bir başka Babür hükümdarı Cihangir'e uymaktadır.

Yavuz denilen resim günümüzde Topkapı Sarayı'nda bulunuyor. Anlatılanlara göre diğer müzelerden saraya gelmiş ve burada bu resmin Yavuz'a ait olduğuna kanaat getirilmiş. Bu resim tarih ders kitaplarında kullanılınca da herkesin kafasında gerçeğinden çok farklı bir Yavuz Sultan Selim oluşmuştur.

Yasin-i Şerif okunurken vefat etti

Yavuz ömrünün son günlerinde Edirne'ye gitmişti. Buraya gitmeden önce sırtında çıkan şirpençe denilen bir çıbandan muzdaripti. Bu çıbanı hamamda sıktırıp, ovdurtması ve ardından Edirne'ye atla gitmeye çalışması hastalığını iyice artırdı. Padişahın hastalığı artınca Çorlu yakınlarında babası ile savaştığı yerde, 40 gün konaklandı. Yavuz'un hastalığı günden güne iyice ağırlaştı.

Sultanın hastalığı boyunca yanında gece gündüz musahibi Hasan Can vardı. 1520 yılının 21 Eylül'ünü 22 Eylül'e bağlayan gecede ikisinin aralarında şu konuşma cereyan etmişti:

Yavuz, musahibine "Hasan Can bu ne haldir" diye sorunca, Hasan Can, "Sultanım Cenabı Hakk'a teveccüh edip Allah'la beraber olacak zamandır" cevabını verdi. Yavuz "Bizi bunca zamandan beri kiminle bilirdin? Cenabı Hakka teveccühümüzde kusur mu gördün" deyince Hasan Can, "Hâşâ ki bir zaman zikr-i Rahman'dan şaştığınızı görmedim. Lâkin bu zaman başka zamana benzemediğinden ihtiyareten cesaret eyledim" dedi.

Yavuz, bu cevaptan sonra Hasan Can'a "Sure-i Yasin tilavet eyle" dedi ve onunla birlikte okumaya başladı. Yasin Suresi'nin ikinci okunuşu sırasında "Selâm" Ayeti'ne gelindiği zaman Yavuz Sultan Selim ruhunu teslim etmişti.

Az zamanda çok işler başarmıştı

Yavuz Sultan Selim, ortadan uzun boylu, kırmızı ve yuvarlak yüzlü, koç burunlu, çatık kaşlı, sert bakışlı, sakalı tıraşlı, bıyıklı, asabî mizaçlı bir hükümdardı. Çok cesur ve çok sertti. Gerçek bir harp dehası olan Yavuz Sultan Selim Osmanlı tarihinin en büyük mareşali idi.

Devlet hazinesinin dolu olmasını ister, israf ve ihtişamdan hoşlanmazdı. Hesap yapmadan, bilgi toplamadan ve tedbirini almadan sefere çıkmazdı. Meraklı bir hükümdardı. Mısır'dayken Nil'in kaynağını ve piramitleri araştırmıştı. Okumayı severdi. Vassaf tarihini ve diğer tarih kitaplarını tetkik etmişti. Arapça ve Farsça'ya hakim olan Yavuz Sultan Selim iyi bir şairdi. Farsça bir divanı vardır.

Şam'da Muhyiddin Arabî için bir cami, imaret ve türbe yaptırdı. Konya'daki Mevlana Dergâhı'na da su tesisi inşa ettirmişti. Oğlu Kanunî ise İstanbul'da babası adına bir cami ve türbe inşa ettirdi.

Yavuz'u en iyi şeyhülislam ve tarihçi İbn Kemal'in, sadeleştirmesini verdiğimiz şu mısraları anlatır:

Az zamanda çok işler başarmıştı,
Onun gölgesi bütün cihanı kaplamıştı.
Sultan Selim devrinin güneşi idi.
İkindi gölgesi uzar ama zamanı kısadır
Öldü Sultan Selîm, eyvah göçüp gitti
Artık ona hem kılıç, hem kalem ağlasın.

Erhan Afyoncu
(Bugün, 29.01.2012)

Fransa, Osmanlı'nın Avrupa'daki ispiyoncusuydu

2012-01-30T15:34:00.002+02:00

Fransa, 16. yüzyılda bir taraftan Osmanlı ile ittifakını reddederken, bir taraftan da Avrupa'da ne var ne yok her şeyi İstanbul'a ispiyonluyordu.

Fransa, 16. yüzyılda hem Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğu'nun baskısını hem de yaşadığı iç karışıklıklar ve din savaşlarının yıkıcı etkisini Osmanlı'dan aldığı destekle savuşturdu. 16. yüzyıl boyunca Osmanlı donanması, Fransa'ya yardım ederek, devletlerinin varlığının devamına yardım etti. Osmanlılar, Fransa'yı asker göndererek, para vererek veya ticari ilişkilerle Habsburglar'a karşı kuvvetlendirdiler. Fransa, 16. yüzyılda Osmanlılar'ın, Habsburglar'a karşı mücadeleye girmesiyle hayat hakkı buldu.

İttifakı reddetti

Fransa, Osmanlı'dan aldığı destekle ayakta kalmasına karşın Türkler'le ilişkiye girmesi Avrupa'da kâfirlerle işbirliği yapıyor suçlamaları yüzünden aradaki ittifakı hep reddetti. Çağrıldığı Haçlı seferlerine katılacağını söyledi ama zamanla muhataplarını oyalayarak, Türkler'e karşı bir oluşuma girmedi. Osmanlılar'ın Hristiyanlar'a karşı kazandığı zaferler için Fransız elçileri padişahları kutlarken, Fransız yönetimi Avrupa'daki muhataplarına Osmanlılar'ı Hristiyanlar'a ait toprakları almaktan vazgeçirmek için çok uğraştıklarını ama başaramadıklarını anlattılar. Fakat iki devlet arasındaki ilişki o kadar aleniydi ki Fransızlar'ın inkârı ittifakın üstünü örtemedi. Habsburglar, Fransızlar'ı her yerde Hristiyanlığın düşmanıyla işbirliği yapmakla suçladı. Şarlken ve Papa, Fransa'yı kâfirlerle işbirliği yaptığı için suçlayıp, Fransa Kralı'nın üzerine Haçlı seferi düzenlemekle tehdit bile ettiler.

Avrupa hakkında bilgi gönderdiler

İki devlet arasındaki ilişki İstanbul'daki daimi elçiler ve zaman zaman gönderilen fevkalade elçilerle devam etti. Fransa kralları İstanbul'daki elçilerine ve padişaha mektuplar gönderdiler. Ancak mektupların ele geçmesi ihtimali yüzünden siyasi ittifak genelde gönderilen adamların sözlü ifadeleriyle sürdü. Fransa yönetiminin İstanbul'a gönderdiği elçi ve haberciler Osmanlı yönetimini Kutsal Roma-Cermen İmparatorluğu üzerine donanma ve ordu göndermek için kışkırttılar. Fransa'dan gelen haberciler ayrıca Avrupa'nın durumu ile ilgili her türlü haberi Osmanlı yönetimine verdiler. Osmanlı padişahları ise kendi devletlerinin çıkarları olduğunu gördükleri zaman Fransa'ya yardım için Habsburglar'ın üzerine asker gönderdiler.

"Sultan en güvenilir dostumdur"

Fransa Kralı Dokuzuncu Charles, 1572'de boşalan Lehistan (Polonya) Krallığı'na kardeşi Henri'yi seçtirmek için Osmanlı yönetiminden destek istemişti. Fransa Kralı, 30 Kasım 1572'de İstanbul'daki Fransız elçisine gönderdiği mektupta "Sultanı en güvenilir dostlarımdan biri kabul ettiğimden, bu meselede bana dostluğunun meyvelerini hissettirmesine sevinirim; zira çok değer verdiğim ve kendisine minnettar kalacağım bir meseledir bu. Sizden tüm yeteneğinizi gösterip, sultanı, ülkenin beylerini kardeşimi seçmeleri için uyarmak ve kendisine her yerde öncelik tanımalarını talep etmek üzere Lehistan'a resmî bir heyet göndermeye ikna etmeye çalışarak zanaatınızın bir ustalık eserini meydana getirmenizi rica ediyorum; başka birini seçtikleri takdirde, bu mesaj onlara sultanın ebediyen düşmanları olacağını göstersin. Sanırım kardeşim bu şekilde hiçbir zorluk çıkmadan seçilecek ve Lehistan Kralı tayin edilirken, kayser bu seçimden hariç tutulacaktır."

Avrupa'da ne var ne yok?

Françe padişahından gelen adamının ağız haberleridir ki zikr olunur...
Françe padişahı şimdi ne mahaldedir deyü sual olundukda elçi donanmayı hümayundan çıkup vardıkda Filandere'de Villanova nam hisarın yanında sahrada imiş ki zikr olan hisar evvel İspanya kralının idi. Haliya Françe padişahı almışdır. Ve bu hisardan gayri hiç hisar dahi aldı mı denildikde, bu hisardan gayri İspanya vilayetine müteallik hayli hisarlar ve kaleler almışdır. Ve Duka de Klez (Kleves Dükü) nam bey dahi İspanya'nın çok memleketin ve vilayetin almışdır deyü cevap verdi. Ve Françe padişahının Piedmont nam memleketine yakın İspanya'ya tabi Vala nam hisar ki Françe vilayetine adem varup gelmesine çok mani olurdu. Mezkur hisar Françe padişahının Piedmont'de olan kapudanı almış alınalı şimdi üç ay imiş. Ve andan gayri Milano'ya yakın bir kale dahi almış deyü cevap verdi. Ve Françe padişahı yanında şimdi ne denlü asker vardır denildikde halen 40 bin yaya ve 16 bin atlu askeri vardır. Ve Alman'da dahi bazı dost beyler vardır. Bir sıkıntı vaki oldukda yardıma 24 bin yaya adem verürler.

Bilfiil 14 bin yaya Françe padişahının Lyon nam şehrine gelürken sataşduk deyü cevap verdi. Ve mezkur Lyon nam şehir ile Filandere arası 15 konak yer imiş. Ve şimdi Françe padişahıyla İspanya kralı mukabele etdi mi diye soruldukda, bulaşmışlar ola deyü cevap verdi. Ve Françe padişahı kendünün yerine kimi alıkoydu denildikde devamlı olarak yanında olur dört nefer yarar beyleri vardır. Bir yere gitse onları yerinde alıkor şimdi dahi yerinde onları alıkoymuşdur... Ve iki oğlunu kendü ile bile sefere alup, gitmişdir deyü cevap verdi. Ve İspanya kıralı ne mahaldedir deyü sual olundukda, ben orada iken Alaman'da Aspire (Spires) nam şehirde idi. Amma ben ayrıldıktan sonra şimdi Filandere'ye gelmiş ola. Ve yanındaki askerinden sual olundukda 70 bin yaya ve 4 bin mikdarı atlusı vardır. Ve İngiltere Beyi hiç yardım verdi mi? denildikde, 15 bin mikdarı adam yardıma gelse gerekdir deyü haber alındı. Amma geldi mi gelmedi bilmezim deyü cevap verdi. Ve Filandere'den dahi onun gibi yardıma gelecek askeri var mıdır deyü sual olundukda onun gibi yardıma gelecek askeri yokdur olanca yaya askerini dahi Filandere vilayetinde olan hisarlarına koyup berkitmişdir deyü cevap verdi. Ve İspanya Kralı papa ile buluşdu mu denildikde Bolonya (Bologna) nam hisarın yanında buluşdular. Amma tedbir ve tedarükleri ne oldu kimse bilmedi. Lâkin ayrıldıkdan sonra papa ardınca Beç'e (Viyana) üç bin yaya adam göndermiş. İspanya kıralı Barçelonya'da (Barcelona) yerine kimi alıkomuşdur denildikde yerine Barçelonya'da oğlunu ve oğlu yanında iki-üç bin adamla bir yarar beyi alıkoymuşdur. Ve Perpenyan (Perpignan) nam şehrinde dahi bir kapudanıyla on bin yaya adam alıkoymuşdur deyü cevap verdi.
(Christine-Isom Verhaaren, Allies with the Infidel, New York 2011)

Korkudan Osmanlı'ya sığındılar

Habsburglar'ın özellikle 1525'ten sonra Fransa krallarına karşı tehdidi Osmanlı-Fransız ilişkilerinin başlamasında ve Osmanlı-Fransız ilişkileri ile Batı Avrupa'yla ilişkilerde önemli bir dönüm noktası oldu.

Padişahların inayeti

Fransa ile Osmanlı devletleri arasında 16. yüzyıl boyunca ve 17. yüzyılın ilk yarısında bir ittifak kurulmuştu. Ancak ittifak iki taraflı olmaktan ziyade Osmanlı hükümdarlarının Fransa'ya bir inayetiydi.

Erhan Afyoncu
(Bugün, 22.01.2012)

Genelkurmay, Karabekir Paşa'yı yine unuttu

2012-01-29T12:20:00.000+02:00

(Kâzım Karabekir 1920 yılında Erzurum'dayken düzenlenen bir törende halkın arasında.)

İlker Başbuğ'un Genelkurmay Başkanı olduğu 2009 yılı, meğer tarih açılımının bereketli yıllarındanmış da kadrini bilmemişiz.

Kâzım Karabekir gibi resmî tarih açısından 'tehlikeli' görülen bir komutanın bizzat Genelkurmay tarafından ilk ve belki de son kez anılması, ona nasip olmuştu. Şöyle ya da böyle Başbuğ bir tabuyu kırmıştı ama arkası getirilemedi. İnsanın aklına ister istemez 'Genelkurmay'ın ahde vefa dediği bir seferlik miydi?' sorusu geliyor.

Geçtiğimiz 26 Ocak Paşa'nın 64. ölüm yıldönümüydü. Karaman Valiliği, Belediye Başkanlığı ve Kazımkarabekir Kaymakamlığı tarafından ortaklaşa organize edilen konferansa çevre illerden gelenler de olmuştu. Verdiğim konferansa gösterilen ilgi gerçekten görülmeye değerdi. Salonda yer kalmayınca ayakta dinleyenler oldu. Beklerdim ki, askerler de gelip dinlesinler. Üniformalı kimse yoktu. 'Sivil' geldilerse bilmem.

Belki de 'benim' Kâzım Karabekir'imin kafalarındaki şablona ters düştüğündendir çekingenlikleri. Ancak bunun için kimseden özür dilemeyeceğim. Karabekir'in bir şiirinde dediği gibi "Korku bir sistir kalkar, hakikat güneştir doğar." Şimdi korku dönemi bitiyor. Hakikat güneşinin doğma vaktidir.

Karabekir Paşa'yı bir elinde kılıç, öbüründe kalemle düşünmek hoşuma gidiyor. İyi bir asker; ama o kadarla bitmiyor. Aynı zamanda müşfik bir baba, kanunlara riayetten kıl kadar ayrılmayan dürüst bir vatandaş, hakkını sonuna kadar savunan medeni bir insan, inandığı dava uğruna hayatını ortaya koymayı bilen bir kahraman, zarif bir koleksiyoner, musiki ve şiirle iştigal etmiş, marş yazıp bestelemiş bir sanat amatörü, eğitim yoluyla kalkınma problemi üzerinde düşünmüş, dahası icraatta bulunmuş, sanayi projeleri olan bir devlet adamı, Kürt ve Ermeni sorunlarının başımızı ağrıtacağını daha 1920'lerden itibaren söyleyen ve mutlaka tedbir alınmasını isteyen ileri görüşlü bir siyasetçi ve düzinelerce kitaba imza atmış velud bir kalem...

(Karabekir Paşa, 1922'de Trakya'ya yaptığı bir gezide subaylarla birlikte.)

O bunların hepsi. Belki de daha fazlası... Dolayısıyla Kâzım Karabekir'e, kafalarımızdaki klasik 'asker' şablonunu bir kenara bırakarak bakmamız, ayrıca Osmanlı'nın nasıl olup da bu denli çok yönlü askerler yetiştirebildiği üzerinde imal-i fikretmemiz gerekir.

Kâzım Karabekir Paşa tarihin yapılmasına katkıda bulunmuş bir şahsiyet her şeyden önce. İkinci olarak Meclis'te görev yapmış bir siyasetçi. Ancak üçüncü bir cephesi var: Yalnız 'tarih yapan' değil, aynı zamanda 'tarih yazan' biri olması. Galiba birilerini fena halde rahatsız eden de bu son özelliği.

O da Atatürk gibi işi şansa bırakmamış ve yaptığı tarihin hikâyesini yazıp geleceğe emanet etmiştir. Bu yüzden evi defalarca basılmış, dosyalarına el konulmuş, parasını kendi cebinden ödeyerek bastırdığı kitabı yakılmış, yine de mücadelesinden vazgeçmemişti.

Bir zamanlar yakılan kitaplarının rahatlıkla basılıp satılabildiği günleri göremedi belki ama hakikatin hakim olacağı, rahatlıkla konuşulabileceği bir Türkiye'nin özlemiyle yanıp tutuşmuştu. Türk Tarih Kurumu'na karşı verdiği mücadeleyi hatırlamamak haksızlık olur. Yetkililere, "Genç nesillere tarihi tek bir kişinin kahramanlığı üzerine kurarak anlatamazsınız. Bu, o kanlı mücadelede canını siper etmiş olan komutanlara ve hele kanını dökmüş Mehmetçiğe de hakarettir. Onların haklarını nasıl ödersiniz?" diye çıkıştığında takvimler 1942 yılını gösteriyordu.

Hayat Karabekir, babasını anlatıyor

Geçenlerde Karabekir Paşa'nın kızlarından Hayat Hanım'la konuşuyorduk. Babasıyla ilgili şu çarpıcı olayı anlattı:

Ailece bir sünnet düğününe gidiyorlarmış. Tabii "karga" dedikleri sivil polisler de peşlerinde. Tramvaya binmişler, polisler de binmiş. Gidecekleri yere gelince kendileri inmiş tramvaydan. "Baktım" diyor, "babam sağa sola baktı. Sonra hareket eden tramvayın peşinden koştu, camını tıklattı ve vatmana "İçeride arkadaşlarımız var, söylesin de insinler, indiğimizi fark etmediler galiba." dedi. Kapı açıldı, hafiyeler de indiler. Babama dedim ki: "Niye haber verdiniz? Ne güzel kurtulmuştuk onlardan." Bana verdiği cevabı hiç unutmuyorum: "Öyle deme evladım, onların da çoluk çocukları var. Onlar da bu işten ekmek yiyor. Bizi kaybederlerse üstlerine ne cevap verecekler? Belki de ekmeklerinden olacaklar. Onların görevi bizi takip etmek. Kendilerine yardımcı olmak da bizim görevimiz."

Bence Milli Eğitim Bakanı'mız Ömer Dinçer bu anekdotu ders kitaplarına koydurmalı.

Mustafa Armağan
(Zaman, 29.01.2012)

Tarihin kabuğu kalkınca

2012-01-29T12:12:00.002+02:00

(Veliaht Prens Rudolf ve Belçika Prensesi Stephanie'nin resmi nişan fotoğrafı, 1881.)
30 Ocak 1889’da Avusturya-Macaristan İmparatorluğu’nun iki başkenti, Viyana ve Budapeşte korkunç bir haberle sarsıldı. Daha doğrusu sükunet ve yavaş bir zenginleşmenin yanı sıra, imparatorluk uluslarının gizli-açık kavgasını yaşayan bu dünyada sarsılacak olay ve haber aranıyor gibiydi. Viyana skandala doymuş bir başkentti; babasının uzun saltanatından bıkanların başında herhalde imparatorluğun veliahtı arşidük Rudolf geliyordu. Yaşı ilerliyordu, imparator Franz Joseph’in ise ona hiçbir yetki vermeye niyeti yoktu. Avusturya-Macaristan çifte monarşi modeli Çekleri, Hırvatları da ümitlendirmişti. Kim bilir, bu parçalar daha müstakil olursa onların başına da geçilebilirdi. Ama muhafazakâr imparator ve etrafının bu konularda da hiç taviz vermeye niyeti yoktu.

Rudolf, Viyana’daki skandalların merkezindeydi. Meşhur Hotel Sachar’daki dairelerde aristokratların hızlıları tarafından imparatorun ve muhafazakarların hiç hoşlanmadığı eğlenceler tertiplenirdi. Rudolf böyle bir içki aleminde kendinden geçmiş olmalı ki neredeyse anadan üryan, sadece kılıcını kuşanmış vaziyette sokağa fırlamıştı.

Belçika prensesi olan eşi Stephanie suskundu. Rudolf’un ise en son sevgilisi Marie Vetzera’ydı. 18 yaşındaki kızcağız Osmanlı İmparatorluğu’nun bankacılık hayatında da rol oynayan Baltazilerin soyundan gelen bir ailenin üyesiydi. Rudolf o gece Mayerling’deki av köşkünde güya ümitsiz aşkını noktaladı; önce kızı öldürdü, sonra da intihar etti. İmparator olayı gizlemek için kızı gizlice defnettirdi. Rudolf’a yapılacak cenaze törenini ise Vatikan devlet sekreteri olan Kardinal Mariana Rampolla-Del Tindaro intihar gerekçesiyle kilisenin kutsaması dışında tutmaya çalıştı. Franz Joseph güçlü kardinalin bu inatçı çıkışını önleyecek ve ilerideki papa seçimlerinde kardinaller meclisi onu seçmesne rağmen imparatorluk ve kutsal Macar krallığının verdiği veto hakkını kullanarak cezalandıracaktır.

Bizim gençliğimizde henüz ortaya çıkan ve sadece tarihçilerin bildiği dedikodular vardı. Bunlardan birisi Rudolf’un Macar milliyetçileriyle anlaşarak ayrı bir devlet kurma ve başına geçme teşebbüsüydü. İmparator göz yumamayacağı bu teşebbüsü intihar süsü verilmiş bir evlat katli ile cezalandırdı. Rudolf intihara zorlanmış olmalıydı ama insanlar mutsuz ve romantik bir aşk hikayesini tercih ettiler. Mayerling faciası çürüyen monarşinin içindeki en az günahkâr bir safiyet gibi anılmaya devam etti. Ta ki son imparatoriçe Zita 1980’lerde hiç de bunak biri olmadığı halde, Mayerling’in siyasi nitelikte bir olay olduğundan söz edene kadar...

İlber Ortaylı
(Milliyet, 29.01.2012)

"At Üstünde Selçuklular"dan alıntılar - 1: Ok

2012-01-29T00:25:00.001+02:00

Selçuklu askerinin ok kullanmakta ne kadar hünerli olduğunu ve Selçuk oklarının kalkan ve zırhları delecek güçte olduğunu Bizanslı tarihçi Niketas'dan aynen aldığımız şu bilgi ortaya koymaktadır: "Bizans ordusunun geri dönüşü sırasında, Türk'ün biri yalçın bir kayaya çıkarak oraya yerleşmiş ve kayanın önünden geçen birçok Bizanslıyı okla öldürmüştü. Okların her biri öldürücüydü. Çünkü bunlar kalkan ve zırhları deliyorlardı. Müthiş bir bela idiler. Cesaretlerini göstermek isteyen birçok Bizanslı ona karşı çıkarak kan ter içinde Türk'ün yakınına kadar gelip ona ok ve mızraklarıyla saldırmışlardı. Türk ise sanki kendisine fırlatılan ok ve mızraklar arasında dans eder gibiydi. Sonra kendisi hücuma geçiyor ve karşısındaki düşmanlarını öldürüyordu."

Muharrem Kesik
(At Üstünde Selçuklular,
Türkiye Selçuklularında Ordu ve Savaş,
Timaş Yayınları, İstanbul 2011, Sf.80)

Matrakçı Nasuh'un Minyatürleri - 2: Kabul

2012-01-28T13:15:00.001+02:00

Süleymanname'de yer alan ve Kanuni Sultan Süleyman'ın İran elçisini kabul ettiğini tasvir eden bir Matrakçı Nasuh minyatürü.

Matrakçı Nasuh'un Minyatürleri - 1: Toulon

2012-01-28T13:06:00.001+02:00

Osmanlı donanmasını 1543'te Fransa'nın Toulon limanındayken tasvir eden bir Matrakçı Nasuh minyatürü.

Yedikıta Dergisi'nin Şubat 2012 Sayısı

2012-01-28T12:58:00.000+02:00

Yedikıta Tarih ve Kültür Dergisi bu ay, Kanuni’nin Fransa Kralı Fransuva’ya gönderdiği mektubu, “Fransa Kralını Esaretten Kanunî Sultan Süleyman Kurtarmıştı” başlığıyla kapağa taşıyor. Ülkesi işgal edilen ve kendisi de esir düşen Fransa Kralı I. Fransuva’nın, Kanunî Sultan Süleyman’a kurtarılması için gönderdiği mektup ve Kanuni’nin cevabı, tarihçi yazar Ömer Faruk Yılmaz’ın kalemiyle anlatılıyor.

İttihat ve Terakki’nin, Sultan İkinci Abdülhamid’i tahttan indirip idareye hâkim olmak maksadıyla tertiplediği 31 Mart Vakası’nda çok sayıda mazlum insanın darağaçlarına çekilmesi, yayınlanan vesikalar ve hatıratlarla günden güne daha da açığa çıkıyor... İttihat ve Terakki’nin İdam Sehpaları makalesi Yedikıta’nın bu sayısında…

Tarihçi yazar Selman Soydemir’in “Osmanlı Mekteplerinde Hangi Dersler Okutulurdu?” makalesi, Osmanlı eğitim sisteminin bel kemiği olan ders kitaplarını ayrıntılı bir şekilde ele alıyor. Osmanlı devrinde ilkokuldan liseye, devlet okullarından hususi mekteplere, askeri ve mülki mekteplerden, erkek ve kızlara mahsus bulunanlara kadar pek çok okul vardı. Makale, günümüz okullarında okutulan Türkçe, matematik, kimya, biyoloji, coğrafya gibi derslerin iddia edildiği gibi Osmanlılar nezdinde varlığı bilinmeyen meçhul ilimler olmadığını da gözler önüne seriyor.

Bu sayıda Osmanlı sarayının şekilde satır satır kayda giren yemek masrafları üzerinde de bir makale yer alıyor. Osmanlı padişahlarının ve ailelerinin yemek masraflarını anlatan makale, aynı zamanda Osmanlı padişahlarına atılan içki içme yalanlarını da ortaya çıkarıyor.

Yedikıta tarih ve kültür seyahatinde Osmanlı’da kadın ve günümüz Avrupa bilim ve sanatının temellerini atan Endülüs’ün fetih destanı makaleleri de dikkat çekiyor.

Derginin bu sayısında, Kanunî’nin Fransa kralına mektubu ek olarak hediye ediliyor.

Birbirinden orijinal makalelerin yayınlandığı Aylık Tarih ve Kültür Dergisi Yedikıta, seçkin bayii ve kitap evlerinde...

Ebensee Toplama Kampı Tutsakları

2012-01-27T11:27:00.000+02:00

6 Mayıs 1945'te ABD Kara Kuvvetleri 80. Piyade Tümeni tarafından kurtarılan Avusturya'nın Mauthausen-Gusen toplama kampı'na bağlı Ebensee toplama kampı tutsakları.

Kanuni ve Hürrem'in evliliğine dair

2012-01-24T23:12:00.001+02:00

"Şatafatlı bir düğün töreni yapıldı. İtalyan bir tanık, "Bu hafta sultanlar tarihinde eşi benzeri görülmemiş olağanüstü bir olay yaşandı" diye yazıyordu. "Büyük Efendi, Rusya'dan getirilen bir cariyeyi kendisine eş olarak seçti. Hem Hristiyan hem Müslüman şövalyeler kutlamalarda bulunurken, cambaz ve hokkabazların yanı sıra, vahşi hayvanlar ve sanki başları göğe değecekmiş gibi görünen uzun boyunlu zürafalar da tören geçidinden eksik olmadı. Herkes bu evliliği konuşuyor ve kimse bunun ne anlama geldiğini söyleyemiyor."

Halk gerçekten de bu alışılmadık evlilikten rahatsızdı ve yeniçeriler arasında Hürrem'in cazibesini ve büyü sanatını kullanarak Sultan'ı efsunladığı kulaktan kulağa dolaşıyordu. "Ondan cadı anlamına gelen Ziadi diye söz ediyorlar" diye yazıyordu bir başka Venedikli de. "Bu sebeple yeniçeriler ve bütün saray erkanı, ondan ve çocuklarından nefret ediyorlar, ama Sultan onu sevdiği için kimse sesini çıkarmaya cüret edemiyor."

James Reston Jr
(Kanuni ve Şarlken, Timaş Yayınları,
Eylül 2011, İstanbul, Sf.372.)

Tarihe ışık tutan Avni Paşa'nın hatıratı çıktı

2012-01-22T11:31:00.000+02:00

Rusya'dayken sevgili Timofey iç burkan bir olay anlatmıştı. Çarlık döneminde insanlar okullarda günlük tutmaya özendirilir, hemen her ailede birileri mutlaka günlük tutarmış.

Ancak Stalin iktidarında bu günlükler milletin başına bela olmuş, zira evleri basan polis, önce günlüklerden ailenin siyasi tutumunu itiraz edemeyeceği kanıtlarla deşifre ediyormuş. Sonra gelsin mahkemeler, sürgünler, idamlar... Paniğe kapılan halk, günlükleri sobalarında yakarak kurtulmaya çalışırken, Petersburg'un üstünü koyu bir duman tabakası kaplamış.

Ben bunu Türkiye'de 1950'den önce çok az ciddi hatıratın yayınlanışına benzetiyorum. Yayınlananların çoğu da 1945 sonrasına rastlar. Demek ki, Tek Parti döneminin aynı zamanda hatıratlar üzerinde kurduğu bir diktatörlükten de söz edebiliriz. Kâzım Karabekir'inki gibi yakılan hatıratlar Rusya ile Türkiye arasındaki bağlantıyı kuvvetlendirmeye yarıyor sadece.

Yakın tarihin yeniden yazılacağı günler yaklaşırken (inşaallah), 90 yıldır korku duvarının arkasına saklanan hatıratlar birer ikişer arz-ı endam ediyor. Hafızamızın yırtıkları onarılıyor. Velhasıl, kendimizle yeniden konuşmaya başlıyoruz; kendimizle, yani tarihimizle...

Timaş Yayınları'ndan yeni çıkan "Vahdeddin'in Sırdaşı Avni Paşa Anlatıyor" adlı kitap bize I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele'nin bilinmeyenlerini yetkin bir tanığın ağzından aktararak tarih mahkemesine yeni kanıtlar sunmakla kalmıyor, karanlığın alanını biraz daha daraltıyor. Kitabın değerini artıran özelliklerden biri, hem Paşa'nın hem de Vahdettin'in anlattıklarını ve sonunda da Padişah'ın yazdırmaya ve yazmaya başladığı tamamlanmamış bir hatıratını içermesi.

Mustafa Kemal'in Vahdettin'in huzurundaki yemini

Avni Paşa'nın hatıratında çok ilginç bilgilere rastlıyoruz. Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a gitmeden önce Vahdettin'in huzurunda ettiği yemin bunlardan biri.

Bir Mayıs günü Padişah askeri üniformasını giymiş olup ayakta durmaktadır. Sadrazam Damat Ferid ile Yaver Avni Paşa iki yanında, birer adım gerisindedirler. M. Kemal Paşa bu üçlünün karşısında askerî duruşuna dinî bir eda katarak ilerlemiş ve sağ elini Kur'an-ı Kerim'in üzerine basarak şu yemini etmişti:

"Bakanlar Kurulu'nca düzenlenip Padişah'ın iradesine sunulan 21 maddelik özel talimatta bana verilen yetkiler doğrultusunda Padişahımızın Anadolu illerindeki bütün mülki ve askeri memurlar üzerinde icrasına görevlendirildiğim denetleme ve soruşturmaları, Halife hazretlerinin yüksek rızası çerçevesinde iftihar kaynağım ve kölece övüncüm olan tam bir sadakatla elimden geldiği kadar yapacağıma vallahi billahi."

Kısaltıp sadeleştirdiğimiz yemin metni kitapta rastladığımız orijinal bilgilerden sadece biri. Dahası var elbette. İnkılap tarihlerinden beyni kireçlenmiş nesillere sarsıcı, şaşırtıcı gelecek bilgiler bunlar.

Mustafa Kemal, Vahdettin'i nasıl övmüş?

Genellikle Mustafa Kemal Paşa'nın komuta ettiği 7. Ordu'nun Filistin'de yenilmediği, başarıyla geri çekildiği anlatılır. Avni Paşa ise bu olayı farklı anlatıyor:

"Filistin bozgununu gayet veciz ve yalın sözlerle ifade eden ve değerlendiren M.Kemal Paşa'nın işbu telgrafına ilave edecek bir şey yoktur. Yalnız Şam'ın savunmasıyla görevlendirilen İsmet İnönü'nün bu defa da sorumluluklarını, görevini ve Şam'ı yüz üstü bırakıp kendi kararıyla Halep'e firar ve oradan İstanbul'a kaçtığını ve kendisinin (M.Kemal'in) Halep'te sahra muharebesi yapacak halde değilken, Halep'in meşhur 'sahra âlemi'nin birçoklarından geri kalmadığını ilave etseydi, bir askerî ve insanî fazilet göstermiş olurdu. (...) Ordu ve kolordularını düşmana teslim edip yalnız aziz canlarını kurtaran kahraman komutanlar elleri boş olarak Halep'e gelebilmişlerdi."

Avni Paşa daha sonra Mustafa Kemal Paşa'nın Filistin'e Padişah Yaveri üniformasıyla gelişine dair bir hatırasına yer veriyor. 7. Ordu Komutanı olarak Filistin'e gönderilen M.Kemal'in şerefine Şam civarında, Başmenzil karargâhında bir yemek verilmiştir. Mustafa Kemal, yemekteki konuşmasında Vahdettin'i övmüş ve yüksek hoşgörüsünden onur duyduğunu anlatmıştır. M.Kemal'e göre Vahdettin "feraset ve zekâ" sahibidir, olayları çok yerinde değerlendirmektedir ve tek taraflı barış yaparak ülkeyi savaştan çıkarmaya çalışmaktadır. Zaten kendisi de Padişah'ın bu hedefini gerçekleştirmek üzere buradadır.

İzmir'in işgalinden sonra protesto amacıyla istifa etmeye hazırlanan kabine üyelerini ziyarete giden M.Kemal Paşa'nın, "O halde benim Samsun'a gönderilmem ne olacak?" diye telaşlandığını ve onlara "Aman efendim, bence istifanız hiç uygun değildir. Aksine, ısrar ederek göreve devam etmek gerekir." dediği de Avni Paşa'nın iddiaları arasında.

Küçümsenip alay edilen Misak-ı Halife...

Avni Paşa'nın hatıratından öğrendiğimiz bir başka gerçek ise Misak-ı Milli yanında bir de Misak-ı Halife'nin varlığıdır. Misak-ı Milli İtilaf devletlerine karşı yayınladığımız hakkımız olan meşru topraklara dair asgari şarttır. Misak-ı Halife ise Osmanlı'nın bıraktığı geniş topraklar üzerindeki Hilafet'ten gelen manevî haklarıdır. Nitekim Damat Ferid Paşa'nın Paris Konferansı'nda dile getirmek istediği ama İtilaf devletlerince küçümsenip alay edilen talepler gerçekte Misak-ı Hilafet'le ilgiliydi.

İngilizler Misak-ı Halife'den hiç mi hiç hoşlanmamışlardı. Çünkü Hilafet'in gücünün tehlikeli bir şekilde kullanılması ihtimalini tehlikeli buluyorlardı. İngilizlerin Halife'yi Anadolu ile uzlaşmaya zorlarken Hilafet'in kaldırılmasını isteyişleri arasındaki çelişkiye dikkat çeken Avni Paşa'nın aşağıdaki ifadesi bence kitabın en çok tartışılacak paragrafı:

"... Hilâfet'in Türkiye'de kalması lüzum ve gereğine daha ziyade inandım. Yaptığım değerlendirmeden müteessir olanlar; "Paşa, Ankara'da ve Kuvâ-yı Milliye'de hiçbir fert yoktur ki, sizin şimdi söylediklerinizi düşünmüş olsun. Kuvâ-yı Milliye İstanbul'a gelecek İzmir, Edirne'yi almakla ve yalnız Misak-ı Milli'nin tahakkukunu görmekle yetinecektir. Millet de bunun için Mustafa Kemal'in heykelini dikecektir." dediler. Ben de cevaben; "Sizler Mustafa Kemal'in bir heykelinin dikileceğini söylüyorsunuz. Ben ise iki heykelinin yapılacağını zannediyorum. Şu fark ile ki; birini tunçtan; Milliciler Ankara'da yaparlar, diğerini de İngilizler altından Londra'da yapacak ve sırf bunun için Kuvâ-yı Milliye'nin harekâtına katlanacaktır zannediyorum." dedim."

Vahdettin Sevr'i imzalamıyor

Avni Paşa, Vahdettin'in belli bir İngiliz yanlısı siyasetinin bulunmadığını, vakit kazanmak için uğraştığını yazıyor. Sevr'i imzalamadığı gibi imzalamaya da asla niyetli olmadığını Padişah'ın şu sözleriyle dile getiriyor: "Bu antlaşmayı imza etmeyeceğim. Son söz benim ise yapacağımı bilirim. Bugünkü muameleler günü kurtarmak, vakit kazanmak içindir."

Ayrıca Vahdettin'in Sevr'i nasıl gördüğünü şu iki cümlesinden net olarak anlıyoruz: "Sevr Antlaşması musibetlerle dolu bir belgedir ("mecelle-i mesâib"). Fakat su üzerine yazılmış bir yazıdır ("nakş ber âb")."

Yani biraz sabredelim, bu yazı silinecektir. Nitekim Sevr'i bir süre sonra İngilizler bile ciddiye almadılar. Hem de kendileri zorla imzalattıkları halde.

Özellikle Vahdettin'in Avni Paşa'ya özeleştiri mahiyetinde yazdırdığı şu paragrafı çok anlamlı buldum:

"Üç hatamı itiraf ederim: 1) Saltanat makamını kabul etmemeliydim. 2) İhanetleri ortaya çıkan (Damat Ferid'inkiler başta olmak üzere) Mütareke hükümetlerine güvenmemeli ve geleceğimi onlara bağlamamalıydım. 3) Milletin (Mustafa) Kemal'e biat edemeyeceğine hükmetmemeliydim."

Haksız yere 150'likler listesine alındığını savunan Avni Paşa bize yazdıklarının ne hatırat, ne de tarih olup; sadece yaşayıp tanık olduğu olayları bir araya getiren gevşek bir metin, bir "mecmua" olduğu uyarısında bulunuyor ve asıl hedefinin sonraki nesillere hizmet olduğunun altını çiziyor.

Ne yazık ki, mevcut kanunlar dolayısıyla (...) işaretiyle yayınlanamayan kısımlar bu hizmeti yeterince yerine getirmesine mani olmuş görünüyor. Artık bu utancı daha fazla yaşamak istemiyoruz. Hatıratlar özgürce konuşabilsin. Ağızlarına takılan susturucular çıkartılsın. Jean Genet'nin dediği gibi tarihin bizi nasıl çarpık çurpuk insanlar haline getirmeye çalıştığı bu meşum üç noktalardan yeterince belli değil mi?

Avni Paşa kimdir?

1878 Batum doğumlu olan Ahmed Avni Paşa, Harb Okulu'ndan mezun oldu, 1897 Yunan Savaşı'na, ardından Balkan ve I. Dünya Savaşları'na katıldı. Vahdettin'in Başyaverliğine atandı, bir ara Bahriye Nazırlığı yaptı. Cumhuriyet'ten sonra 150'likler listesine alındı. Vefatına kadar Vahdettin'in yanında bulundu. Mezarı Lübnan'ın Cünye kasabasındadır (1934). Ailesi tarafından muhafaza edilen hatıratını, Osman Öndeş yayına hazırladı.

Mustafa Armağan
(Zaman, 22.01.2012)

Kıbrıs'a direnmeyi öğretti

2012-01-22T11:22:00.001+02:00

Rauf Denktaş gibi bir kavga adamının başına gelebilecek en kötü şey “E ama sen de inadı bırak artık...” tavrıdır. Aldırış etmedi, inadı bırakmadı. Kuzey Kıbrıslılar da ne olursa olsun ayakta durmayı öğrendi.

İngiltere’nin 35 yıl idareden sonra Birinci Cihan Harbi’nin başlangıcında resmen ilhak ettiği fakat iki büyük savaşı ateş ve baruttan uzak geçiren bir adadır Kıbrıs... Şükrü Sina Gürel’in araştırmalarında görülür; Rusya, Osmanlı İmparatorluğu ve Avusturya-Macaristan kolonyel imparatorluklar değildi, mülklerinin her köşesine ticari zihniyetten uzak yatırım yaparlardı. Fransa kendi kültürü ve askeri üstünlüğü için bazen abartılmış harcamalarda bulunurdu. Antakya ilk asfaltı Fransız işgalinde gördü. Beyrut’u kamu binaları ve kültür müesseseleriyle Fransa donattı. Britanya imparatorluğu ise Kıbrıs’tan doğru dürüst bir iskeleyi bile esirgemiştir.

Çok açıktır; böyle ortamlarda dışarıdan destek gören azınlıklar berikine göre daha çabuk palazlanır, Rumlar öyleydi. Türkler ise uzun yıllar bugünkünün aksine fakir olan Türkiye’den iktisadi bir destek göremediler ama okul gördüler ve kendi kimliklerini korumaya yardım eden iyi öğretmenler geldi.

Ada Türklerinin hem İngilizlerle hem de çoğunluk olan ada Rumlarıyla iyi geçindiğini söylemek mümkün değil. Bazı insanlar genellikle zamanın rüzgârları esip tarihin izlerini silinmeye başladıkça kendilerine göre tarih yazarlar. Adadaki Rum ve Türk dostluğu bu efsanelerden biridir ve genel bir kural işlemiş görünüyor. Dr. Fazıl Küçük’ten evvelki gazete koleksiyonlarına baktığınız zaman, Türk cemaatinin okumuşlarının ada Türklerinin her şeye rağmen İngilizler sayesinde selamete erişeceğine inandığını görürsünüz. Çünkü çoğunluk olan Rum halkı kendi bağımsızlığını ve geleceğini tasarlarken öbür azınlığı hiç kaale almaz ve hatta aradan çıkarmaya bakardı.

Cemaatine haksızlık yapıldığı kanısındaydı, hukuk okudu
Rauf Denktaş ben tanıdım tanıyalı bilgisiz insanların “Kıbrıs Türkleri Ada Rumları ile bağımsızlık için birlikte harekete edeceklerine İngilizlerin yanında yer aldılar” diye yaptıkları çıkışla alay ederdi. Oysa dünyanın diğer yerlerindeki benzer durumlardaki azınlıklar arasında ortaya çıkan çatışmalar, bu kolay konuşanları hizaya getirmeliydi.

Böyle bir ortamda Rauf beyin buradakilere göre bir talihi vardı. Kolayca ilmin parlak merkezi İngiltere’ye okumaya gidebildi ve diğer yerlerdeki Türk azınlıkların gençliği gibi mühendislik ve tıp okumaktansa hukuk okumayı yeğledi. Çünkü kendi Türk cemaatine haksızlık yapıldığı kanısındaydı. İngiltere’de hukuk okuyan birinin düzgün, zengin lügatlı ve hedefi tutturan üslubuna sahipti. Bunu kulaklarımla duydum ve metinleri okudum. İnatçı ve taviz vermeyen diplomasisinde, karşısındakine çıkış yolunu kapatan diyaloglarında bu meziyetin etkisi çoktur.

Sağlık kurallarına, perhizine dikkat eden biri değildi
Bu inatçı diplomat kadar insanlara açık ve mütevazı bir yönetici az görülür; kendisinin yakın dostları da benim gibi yüz yüze çok az görüşebilenler de bu keyfiyeti teslim eder. Sağlık kurallarına, perhize dikkat eden biri olmadığı açık, 88 yaşına kadar yaşaması herhalde direncinden ve soyundaki sağlık özelliklerinden ileri gelmeli.

Rauf Denktaş Ankara’daki sürgün günlerinde de Ada’da da bütün insanlarla geçinmeyi bilen ve o yüzden de taraftarı olan bir devlet adamıydı. Zaman oldu Ankara’yı yönetenler, zaman oldu Ada’daki muhalifleri kadar kendi taraftarları da onun önünde en büyük engel oldular. Bu tip bir kavga adamının başına gelebilecek en kötü şey “E ama sen de inadı bırak artık...” tavrıdır. Aldırış etmedi, inadı bırakmadı. Kuzey Kıbrıslılar ne olursa olsun ayakta durmayı öğrendi. Şimdi istikbale daha emin bakmayı biliyorlar.

Saklı bir gerçek değildir; Denktaş’ın en büyük müttefiki Kıbrıs Rumlarının uzlaşmaz ve mantıksız tutumu oldu. Referandum onun kabul edeceği bir yol değildi. Ama Annan Planı’nı Rumlar reddettikleri an hayatının en mutlu gülüşünü herhalde herkes hatırlar. Muhalefette olmasına rağmen anında atağa geçti. Kimsenin diyecek bir şeyi kalmamıştı. Şurası bir gerçek; Kıbrıs adası bugüne kadar kayda değer sadece iki politikacı çıkardı.

Makarios’un da aleyhinde ve lehinde unsurlar vardı ama lehinde olacak unsurları Denktaş kadar kullanamadı. Ustalık mücadelesini başpiskopos değil, savcılıktan gelme cemaat meclisi başkanı kazandı. Kıbrıs’a direnmeyi öğretti. Beriki Yunanistan ile kavga ediyordu, kavga ettiği kuvveti kullanmaya kalktı, bu onun dünyasını mahvetti. Denktaş her zaman Türkiye ile beraber olmaktan vazgeçmedi, bu söylemi onun Ankara’daki aleyhtarlarını bile saf dışı etmesine yaradı. Neticede Kuzey Kıbrıs onun uzun hayatı boyunca ayakta kalmayı öğrenen bir kitle oldu.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 22.01.2012)

"Kurbağaların leyleklere ihtiyacı yoktur."

2012-01-20T22:57:00.003+02:00

(Martin Luther, 1533)
"Ferdinand, kardeşi Şarlken'e yazdığı mektupta, hafif alaycı bir abartıyla Almanya'daki her 1000 kişiden 999'una Luther virüsünün bulaştığını söylüyordu. Martin Luther de Almanya'da başlattığı salgını üst üste yayınladığı papalık karşıtı risalelerle sürdürdü.

Martin Luther propaganda yazılarını hem tutkuyla hem de herkesin anlayabileceği bir dille yazdığı için bu risaleler çok popülerdi. Sivri ve alaycı dilinin karşı konulamaz bir cazibesi vardı.

1523'te yayınlanan bir yazısında, "Bu dünya fazla şeytani bir dünya ve çok miktarda bilgin ve dindar prensi hak etmiyor" demişti. "Kurbağaların leyleklere ihtiyacı yoktur"."

James Reston Jr
(Kanuni ve Şarlken, Timaş Yayınları,
Eylül 2011, İstanbul, Sf.200.)

"Roma'ya, Roma'ya!"

2012-01-20T22:46:00.004+02:00

(Rodos'un alınışını gösteren bir minyatür.
Yeniçeriler ve St.John Şövalyeleri, 1522.)
"Rodos'un fethiyle birlikte yalnızca İstanbul'la İskenderiye arasındaki Hristiyan engeli kaldırılmamış, aynı zamanda Venedik ileri karakolları olan Kıbrıs ve Girit arasına da bir kıskı sokulmuştu. Artık Doğu Akdeniz tamamıyla Osmanlıların kontrolü altındaydı. Müslüman güçlerin İtalya'yı işgali çok uzak olamazdı. Felaket haberleri Avrupa çapında yayılıyor, Türklerin Rodos burçlarını aştıktan sonra "Roma'ya, Roma'ya!" diye bağırdıkları anlatılıyordu. Roma'da Türk casuslarının görüldüğüne ilişkin haberler, halkı yeniden köylere kaçmaya sevk ediyordu."

James Reston Jr
(Kanuni ve Şarlken, Timaş Yayınları,
Eylül 2011, İstanbul, Sf.137.)

"Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak" alıntıları - 3: II.Abdülhamid ve İmparatorluğun Sonu

2012-01-15T15:37:00.000+02:00

"İtiraf etmek gerekir ki, İslam dünyası ilmi üstünlüğünü 15.asırda tamamlamıştı; yani 15.asırdan sonra İslam dünyası tıpta, astronomide, matematikte, kimyada öncü rolünü terk etmişti. Daha da açık konuşmak gerekirse, aslında milletimizin, yani Türklerin devleti olmasa, İslam dünyası askeri ve idari vasıflarını da kaybedecek ve çoktan gerilemeye başlayacaktı. Hıristiyan dünyasının dirildiği, toparlandığı, organize olduğu, teşkilatlandığı, ilerlemeler kaydetmeye başladığı bir devirde bu üstünlüğü onlara kaptırmayan, onları geciktiren, onları bir kaç asır için durduran, doğrudan doğruya Türklerin kurduğu Osmanlı İmparatorluğu'dur.

Şimdi burada tarih ve şuur olarak değişmemiz lazımdır. Bizim battığımız, çürüdüğümüz, çöktüğümüz yoktur. Senelerdir bu memlekette hem sağda, hem solda insanlara tarihte bu öğretiliyor. Batmak... Bunun kadar manasız, bunun kadar gerçekle teması olmayan, indi bir yorum, üstelik de tahripkar bir yorum yoktur. İnsanların bir kısmı bunu safdilliğinden, üzüntüsünden söyler. Bir kısmı da cehaletinden ve siyasi amacından söyler. Siyasi bir programı vardır. Hiçbir şekilde battığımız falan yoktur. Biz diriyiz. Daima değişiyoruz, daime değişen dünya şartlarına kendimizi uydurmaya çalışıyoruz ve daima öncü olmak için kavga ediyoruz; ve önümüzde model de yoktur. İslam aleminde Türkler için model yoktur; çünkü biz modern bir dünyada muasır medeniyeti hem benimsemek, hem de onunla kavga ederek tarihimizi ve kimliğimizi korumak zorunda olan bir milletiz. Bunu yaparken çok büyük kahramanlar, çok asil manzaralar çizdiğimiz gibi çok büyük sersemlikler, şaşkınlıklar da sergiliyoruz. Hepsi kendi çizdiğimiz tarihi senaryoya, hepsi yazdığımız maceranın muhtevasına dahildir. Bunu böyle bilesiniz."

İlber Ortaylı
(Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak, Timaş Yayınları,
Eylül 2011, İstanbul, Sf. 283, 284, 285.)

"Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak" alıntıları - 2: Lale Devri ve 18.yüzyıl

2012-01-15T15:29:00.000+02:00

"Lale Devri'ndeki en az bir değişiklik kalıcı özellik göstermiştir: Sanat üslubunun dönüşümü. Benimsenen yeni tarz sadece Batılı bir modelin taklit edilmesinden ibaret değildi. Var olan gelenek ile yeni teknik ve motiflerin kendi türünde mükemmel örneğini oluşturmak için bir araya gelmeleriydi. Allah'tan ki, Osmanlı'nın Batı tarzlarını taklidi, yemek pişirme sanatına kadar uzanmamıştır. Ancak ithal edilen bazı bitkiler bu dönemde ekilmiştir. Patates, domates ve tütün bunların arasındadır. Her ne kadar yeni sanat üslubu savaş çabalarına destek olmasa da, insanların hayatlarında önemli dönüşümler gerçekleştirdi ve onların dünyaya bakış açılarının aşamalı olarak değişmesine neden oldu. Ancak yaratıcılıkları ile övünmek yerine Osmanlıların Avrupa tarzını mükemmel bir şekilde taklit edemedikleri için üzülmeleri hala çözülmesi gereken bir bilmecedir.

18.yüzyılda Osmanlı Devleti'nin en önemli çabası, bildiğimiz gibi askeri yenilgileri defetmek ve askeri güçleri dönüştürmek yönünde idi. Her ne kadar bu çabalar başlangıçta Yeniçeri ordusunun ve ulemanın birçoğunun karşı çıkması nedeniyle başarısızlığa uğrasa da, bu çabalar 19.yüzyıldaki (Kemal Atatürk de bu çağın bir ürünüdür) daha başarılı girişimlere ilham kaynağı olmuştur."

Linda T.Darling
(Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak, Timaş Yayınları,
Eylül 2011, İstanbul, Sf.159-160.)

"Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak" alıntıları - 1: Cumhuriyet ve bağımsızlık savaşı subayları

2012-01-15T15:21:00.002+02:00

"Her ne kadar Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra, İstanbul işgal edilip batı Anadolu Yunan ordusunun eline geçince Mustafa Kemal, saltanatın kaldırıp Cumhuriyetin kurulması gerektiği inancını taşısa da, şurası açıktır ki bağımsızlık savaşını yürüten pek çok subay Cumhuriyet için değil, Osmanlı Devleti'ni kurtarmak için mücadele vermişti."

Cemal Kafadar
(Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak, Timaş Yayınları,
Eylül 2011, İstanbul, Sf.115)

Fetih ve Kıyamet: 1453

2012-01-15T12:57:00.000+02:00

Timaş Yayınları, ülkemizdeki tarih yazımına tarifsiz katkılar yapmaya devam ediyor. Ülkemizin değerli tarihçilerinden ve yakında vizyona girecek olan "Fetih 1453" filminin danışmanlarından olan Feridun Emecen, "İstanbul'un Fethi"ni yeni bir bakış açısıyla yazdı. Kitaptan ilk sayfaları şuradan görebilirsiniz. Tanıtım yazısını paylaşıyorum. Filmi de kitabı da merakla izleyip okuyacağım.

***

"Ya ben Şehri alırım ya da Şehir beni"
Fatih Sultan Mehmed

1453 yılına dönmeye, İstanbul'un Fethi'ne tanıklık etmeye hazır mısınız? Tarih alanında pek çok önemli çalışmaya imza atan Prof. Dr. Feridun M. Emecen’den İstanbul’un fethi üzerine muhteşem bir araştırma… Hem Doğu hem de Batı dünyası için büyük önem arz eden bir şehir İstanbul… Bir yanda köklü bir imparatorluk Bizans, diğer yanda da Doğu’nun yükselen gücü Osmanlılar ve küçük yaşta babası tarafından tahta çıkarılan ve katı bir siyasi mücadelenin içine itilen Fatih Sultan Mehmed...

Bu beklenmeyen başarı, İstanbul’un fethi, bir bakıma Batı dünyasının siyasi ve askerî ilerlemesine Müslüman dünyasının bir cevabı niteliğindeydi. Bununla da bitmeyecekti; İslam dünyasının en güçlü temsilcisi olan Osmanlı Türklerine Orta Avrupa’ya kadar uzanacak yeni hedeflerinin kapıları da açılacaktı.

Peki adı tarihte yer etmiş bu başarılı padişah Fatih Sultan Mehmed kimdi?
Şahsi dünyası, kişisel görüşleri, 21 yaşında “Fatih” olmasını sağlayan etkenler nelerdi?
İstanbul’u almak için kurduğu hayaller neydi, kuşatmaya hazırlık aşamalarında neler yaşanmış ve fetih nasıl gerçekleşmişti?
Gemiler gerçekten de Haliç’ten bir gecede yürütülmüş müydü?
Kuşatma boyunca yaşananları Doğu ve Batı dünyası nasıl yorumlamıştı?
İstanbul’un fethinin kıyametle kurulan tarihsel bağlantısının ardında yatan sebepler nelerdi?
Kıyamet beklentisi niçin İstanbul’un fethiyle özdeşleştirilmişti?

Bu ve bu şanlı fetih üzerine merak edilen daha pek çok soru, ilk defa yayınlanan belgeler, özel savaş resimleri, haritalar ve akıcı bir üslupla Prof. Dr. Feridun M. Emecen tarafından araştırılıp yazıldı; Fetih ve Kıyamet / 1453…

Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde İstanbul'un Sırları

2012-01-15T11:51:00.000+02:00

Ülkemize Yedikıta Tarih ve Kültür Dergisi ile Osmanlı Tarihi dahilinde çok kıymetli kitaplar kazandıran Çamlıca Basım Yayın'ın değerli yazar ve editörlerinden Selman Kılınç ağabeyimin bana ulaştırdığı bu kitap Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesi'nden İstanbul'u parça parça okuyanın gözleri önüne seriyor. Yrd.Doç.Dr. Raşit Gündoğdu'nun akıcı ve insanı adeta bir tarihi roman okur gibi "kitaba sevdalandıran" üslubu, kitapta yer alan resim ve gravürlerle de bütünleşince, okuyan büyük keyif alıyor. Kitabın arkasına "Umarız bu eser, Evliya Çelebi'nin tanınmasında, daha da önemlisi onu anlatma ve tanıtmasında bir adım olur." yazılmış. Ben çok değerli bir adım olacağına inanıyorum. 17.yüzyılda güzel bir seyahat yapmak istiyorsanız bu eseri mutlaka edinip okumalısınız diye düşünüyorum.

Yağız Gönüler

Sipariş için kullanabileceğiniz adresler:
http://www.idefix.com/Kitap/tanim.asp?sid=O1M8C0KHV4HZP37W97HI
http://www.ilknokta.com/kitap/129976/Evliya-Celebi-Seyahatnamesinde-Istanbulun-Sirlari.html
http://www.pandora.com.tr/urun/evliya-celebi-seyahatnamesinde-istanbulun-sirlari/247391
http://www.idealkultur.com/ideal_kultur_yayinlari_detay.php

III.Selim'in cülus töreni ve portresi

2012-01-15T11:20:00.002+02:00

1789 - 1807 yılları arasında saltanatta olan III.Selim, aldığı eğitimler doğrultusunda son derece kültürlü ve bilgili bir şehzade olarak yetişmişti. "İlhami" mahlasıyla yazdığı şiirler ve bestelediği şarkılarla yeteneğini hem döneme, hem de bugünlere ispatlamıştır. Klasik Türk Müziği'nde Şevkefza, Nevakürdi ve Suzidilara gibi makamları keşfetmiş, dini müzik olarak da ayin ve ilahi türlerinde eserler bestelemiştir. Semai, Peşrev, Saz Semaisi gibi formlarda yüze yakın eserinin olduğu belirtilir. Saltanatın ve dünya heveslerinin geçici olduğunu belirten bir manzumesi şöyledir:

"Cihana gönlünü verme uyup nefs ile şeytana
Emanet eyle halkı ki sana Settar nigehbandır."

(Sakın nefsine ve şeytana uyup dünyanın eğlence ve boş işlerine gönlünü kaptırma. Halkını gözetip kolla ki Settar [Günahları örten] olan Allah da seni gözetip bağışlasın.)

18. yüzyılın sonlarından III.Selim'in saltanatının bitişine kadar olan döneminde son derece aktif olan Rum asıllı ressam Konstantin, Kapıdağ yarımadasının güneyindeki Kyzikos kentinde doğmuştur. Bundan mütevellit Konstantin Kapıdağlı olarak tanınır. Konstantin portre dışında, duvar resimleri, manzara ve dini konularda resimler de yapmıştır. Ressamın en tanınmış eseri yağlıboya olan oturan pozda Sultan III.Selim portresidir. Bu tablonun sol alt köşesinde 1803 tarihi yer alır. Tablo III.Selim tarafından çok beğenilince sanatçıdan I.Osman'dan III.Selim'e kadar saltanatta olan Osmanlı Padişahlarının portrelerinin yapılması istenmiştir. Guvaş tekniğiyle oluşturduğu bu dizi portrelerde Konstantin Kapıdağlı, padişahları daha batılı bir biçimde ayakta, yarım boy ve dörtte üç profilden göstermiştir. Bunların altlarındaki çerçevelerde ise padişahların kazandığı zaferleri, fethettiği yerleri ve yaptırdıkları yapıları gösteren sahneler yer almıştır. Konstantin, III.Selim'den önce tahta çıkan sultanların fiziksel özelliklerini ve giyim tarzlarını gerçeğe uygun bir biçimde portrelerine aktarabilmek için Levni Silsilename'sine başvurmuştur. (Levni, Lale Devri'nin en önemli minyatürcüsüdür.) Bu serideki portreleri şurayı ziyaret ederek görebilirsiniz. En üstteki portrede ise III.Selim'in cülus töreni, yani tahta çıkarken yapılan törenini görebiliyoruz.

Yağız Gönüler

Hürrem Sultan, nikah kıyılan ilk cariyedir

2012-01-12T11:11:00.001+02:00

Hürrem Sultan'ın nikah kıyılan ilk eş olduğu bilgisi, yanlış bir bilgidir. Burada gözden kaçırılan şey Hürrem Sultan'ın "cariye" olduğudur. Dolayısıyla açıklama yapılırken terim zaafiyeti gösterilmektedir. Zira Hürrem Sultan, nikah kıyılan ilk eş değil, nikah kıyılan ilk cariyedir.

Kanuni Sultan Süleyman'dan önce de bazı padişahlar kadınlarını nikahlamışlardır (Orhan Gazi, I.Bayezid, I.Mehmed, II.Murad, II.Mehmed, II.Beyazid ve I.Selim'i bu padişahlara örnek olarak gösterebiliriz). Fakat bu kadınlar; özellikle komşu imparatorların, kralların, beylerin ve hanların kızlarıdır, dolayısıyla cariye değildirler.

II.Mehmed döneminde "cariyelerle nikah kıyamama" geleneğine padişah tarafından son verilmiş, artık eşler haremdeki cariyelerden de seçilmeye başlanmıştır. Cariyeler İslam Hukuku'na göre köledirler ve bu kölelik özellikle cinsel münasebet için nikah gerektirmez. Bu geleneği haremden bir cariyeye, Hürrem Sultan'a nikah kıyarak ilk yıkan padişah ise Kanuni Sultan Süleyman olmuştur.

Yağız Gönüler

Fetih 1453: Özel Çekim Notları

2012-01-08T13:33:00.000+02:00

- Kostümler için 20 terzi çalıştı, 44 bin metre kumaş kullanıldı.
- 40 kişilik animasyon ekibi Bizans ve Edirne saraylarını aslına uygun şekilde üç boyutlu olarak hazırladı.
- 25 dönüm arazi üzerine 14 bin 600 metrekarelik dekor inşa edildi.
- Alibeyköy Barajı havzasındaki arazi üzerine; İstanbul surları, savaş meydanı, topların bulunduğu yerler, asker çadırları, Vatikan Sarayı ve yeraltı tünelleri inşa edildi.
- Savaş alanı için 15 top bataryası, savaş kulesi, 5 tane mancınık ve 10 bin üzerinde çeşitli savaş malzemesi üretildi.
- Savaş sahneleri için üç tane gerçek boyutlu gemi yapıldı.
- Çekimlerde 40 manda, 40 deve ve 50 at arabası kullanıldı.
- Fetihte önem taşıyan Şahi topu gerçeğine yakın şekilde hazırlandı. İngiltere'de bulunan Şahi toplarının en büyüğünün yarı çapı 180 santimetreyken, filmdeki topun yarı çapı 140 santimetre...

Kaynak: Fetih 1453 Facebook Sayfası

Çerkez Cariye Rukiye Hanım ve Malezya'yı İdare Eden Osmanlı Nesli - 2

2012-01-08T12:37:00.001+02:00

Ruqayah Khanum
Johor sultanlarının Malezya’daki hâkimiyetlerini devretmesi, dış ilişkilerde kısmî bir serbestlik kazanarak, dönemin en güçlü Müslüman devleti olan Osmanlı Devleti’yle yakınlaşma imkânı bulmalarını sağlamıştı. Aslında Johor Sultanlığı’nın Osmanlı Devleti’yle kurduğu temaslar, her iki ülkeyle de yakın münasebeti olan, bölgenin saygın Müslüman liderlerinden (Seyyid) Muhammed es-Sagaf aracılığıyla gerçekleşmişti.

Johor Sultanı Ebu Bekir, İngiltere Kraliçesi Victoria ve Galler Prensi Edvard’la olan yakın dostluğu sebebiyle sık sık Avrupa yolculukları yapıyordu. 1879’da yine bir Londra ziyaretinden dönüş yolunda -muhtemelen- Muhammed es-Sagaf’ın da yönlendirmesiyle İstanbul’a gelerek Sultan İkinci Abdülhamid’le görüşmüştü. Söz konusu görüşme iki Müslüman idareci arasındaki dostluğun gelişmesinde tesirli olmuş, bu dostluğun bir nişanesi olarak kendisine saraydaki Çerkez cariyelerden Rukiye Hanım hediye edilmişti.

İstanbul ziyaretini tamamlayarak ülkesine dönen Sultan Ebu Bekir’in beraberinde götürdüğü Rukiye, çok geçmeden (1884 ya da 1885 yılında) Sultan Ebu Bekir’in kardeşi Ungku Abdülmecid’le evlendirilerek kraliyet ailesine alınacaktı. Söz konusu evliliğin, Rukiye Hanım hakkındaki sayıca az kaynakta herhangi bir evlilik gibi geçiştirilmişse de 19. yüzyılın son çeyreğinde Malay sultanlıkları ve bölgedeki diğer Müslüman devletlerden gönderilen elçilerin Osmanlı Devleti’nden himaye talebinde bulundukları bir dönemde gerçekleşmiş olması bir tesadüf değildi. Aynı yıllar Malezya ve Endonezya Müslümanlarının, İstanbul’u hilafet merkezi olarak gördüğü, İstanbul’dan kaldırılacak bir bayrağa kayıtsız şartsız tabi olmaya hazır oldukları bir dönemdi.

Osmanlı Devleti’ne dair herhangi bir gelişmenin bölge Müslümanları üzerindeki tesirine örnek teşkil edebilecek bir hadise, birkaç yıl sonra Batavya’daki Tancung Priok Limanı’nda gerçekleşecekti. Osmanlı okullarında okumak üzere İstanbul’a gönderilmiş olan bir grup Endonezyalı çocuğun ülkelerine döndüğü haberini alan şehir halkı, Osmanlı üniformaları giymiş bu çocuklar için coşkulu bir karşılama merasimi yapmıştı. Hollanda Sömürge Hükümeti’nin bu törenin bölge halkının direnişe geçmesine sebep olacağı düşüncesiyle düştüğü telaş, bölgedeki Osmanlı imajının gücünü ortaya koyuyordu.

Benzer bir coşku, birkaç yıl önce Cariye Rukiye’nin Johor’a getirilişi sırasında da yaşanmış; , Rukiye Hanım İstanbul’dan özellikle de halifenin sarayından gelen bir kadın olması sebebiyle merak ve hayranlıkla karşılanmıştı. Bu yönüyle düşünüldüğünde Rukiye Hanım’ın cariyelikten prensesliğe yükseltilerek Johor kraliyet ailesinin bir ferdi haline getirilmiş olması, Johor Sultanı Ebu Bekir’in artık Osmanlı Devleti’yle akrabalık ilişkisi kurarak bölgedeki rakipleri arasında öne geçtiği manasına da geliyordu.

Nitekim Malay sultanlarının iktidarlarının toplum tarafından kabul görmesi için hacca gitmelerinin gerektiği bu dönemde Sultan Ebu Bekir de hacca gitmişti. Dönüş yolculuğunda rotasını İstanbul’a çeviren Sultan Ebu Bekir, yol güzergâhındaki Mısır’da (o sıralarda İngiliz işgalinde) Osmanlı’yı temsilen “Fevkalade Komiser” sıfatıyla bulunan Ahmed Muhtar Paşa’yla yaptığı görüşmede, ülkesindeki camilerde okunan hutbelerde kendi adından önce Sultan Abdülhamid’in adını okuttuğunu bildirmişti.

Şüphesiz bu beyanı, sonraki ay İstanbul’a vardığında Osmanlı Devleti’ne büyük hizmetlerde bulunan kişilere verilen Nişan-ı Osmani’yi almasında etkili olacaktı.

1893 yılı Mayısındaki ziyareti, Sultan İkinci Abdülhamid’le ilişkilerinin pekişmesini sağlamış, Müslüman dünyasının halifesiyle daha da yakınlaşan Sultan Ebu Bekir, tıpkı Rukiye Hanım gibi kendisine hediye edilen Çerkez cariye Hatice Hanım’la Johor’a döndüğünde nikâhlanarak Osmanlı Devleti’yle akrabalık bağlarını daha da güçlendirmişti.

Rukiye Hanım’ın torunlarından Emekli Korgeneral Dato Cafer bin Onn’un 2007 yılında Malezya’nın ünlü The Star gazetesine verdiği röportaja göre; Hatice Hanım aslında Rukiye Hanım’ın kız kardeşiydi. (Rukiye Hanım’ın birinci kuşak torunlarından 1933 doğumlu Dato Cafer bin Onn, bu iddiayı o sıralarda hazırlıklarına devam ettiği ve büyükannesini konu edinen kitabı için yaptığı araştırmalara dayandırıyor.)

Rukiye ve Hatice Hanım’ların Johor sultanlarıyla yaptıkları evlilikler aynı zamanda Osmanlı vatandaşı olan iki cariyenin Johor Kraliyet ailesine alınarak Prenses ve Kraliçe olmaları anlamına da geliyordu.

İstanbul ve halifeye dair hassasiyetlerin dorukta olduğu bir dönemde, konumu ne olursa olsun en nihayetinde halifenin sarayından olan iki kadının artık Johor Sarayı’nın birer ferdi olmasının bölgedeki Müslüman halk üzerinde tesiri oldukça fazlaydı. Hatice Hanım’ın, kocası Sultan Ebu Bekir’in 1895 yılında vefatının ardından neler yaptığıyla ilgili kayda değer bilgiler olmasa da Rukiye Hanım’ın Johor Kraliyet ailesine dâhil edilmesiyle başlayan hikâyesi, Osmanlı tarihindeki herhangi bir ayrıntı olmaktan çıkıp Malezya tarihini derinden etkileyen evlilikler yapmasıyla devam edecekti.

Rukiye’nin Torunları
Osmanlı sarayındaki herhangi bir Çerkez cariye olarak başladığı yolculuğuna, Malezya’da yaptığı ilk evlilikle prensesliğe yükselerek devam eden Rukiye Hanım, ilk kocası Ungku Abdülmecid’den Ungku Abdülaziz ve Ungku Abdülhamid adlarını taşıyan 2 çocuk dünyaya getirmişti. 1887 yılında dünya gelen büyük oğlu Ungku Abdülaziz, Johor’un 6. başbakanı (Mentri Besar) olarak 1935-1947 yılları arasında Malezya siyasetinde mühim rol oynayacaktı. Rukiye’nin 1888 yılında doğan ve aynı zamanda Sultan Abdülhamid’in adını taşıyan 2. oğlu Ungku Abdülhamid, Malezya bürokrasisinde önemli görevler yaparak bir dönem Johor Tercüme Bürosu başkanlığı yapmıştı. Rukiye Hanım’ın Ungku Abdülhamid’den olan torunu Prof. Ungku Abdülaziz, Malezya’da “Kraliyet Profesörü” (DiRaja) unvanını alan ilk ve tek kişi olmuş, 1968 yılında Malezya Üniversitesi’nde başladığı rektör yardımcılığı görevini 20 yıl boyunca sürdürerek, Malezya tarihinde bu görevde en uzun süre kalan kişi olmuştu.

Malezya’nın önemli ekonomistlerinden biri olan Prof. Ungku Abdülaziz’in gazeteci ve köşe yazarı olan kuzeni Sharifah Azah Syed Mohammed’le yaptığı evliliğinden dünyaya gelen, dolayısıyla hem anne hem de baba tarafından Rukiye Hanım’ın torunu olan 1948 doğumlu Dr. Ungku Zeti Akhtar Aziz, para ve uluslararası iktisat konularında doktora yaparak bir süre Pennsylvania Üniversitesi’nde bulunmuştu. Profesyonel meslekî kariyerine Güneydoğu Asya Merkez Bankası Eğitim ve Araştırma Merkezi’nde başlayan Zeti Akhtar, Malezya Merkez Bankası’na transfer edilişinden itibaren bankanın çeşitli idarî kadrolarında görev yapmış, 1995 ekonomik krizi sırasında aynı bankanın yöneticiliğine tayin edilmişti. Aynı zamanda Malezya devlet geleneğinde şövalyeliğin karşılığı olan “Tan Sri” unvanına da sahip Zeti Akhtar, Malezya Merkez Bankası’nın tarihindeki ilk kadın yönetici olmuş, 2009 ve 2010 yıllarında Global Finans dergisi tarafından yapılan “Dünyanın En İyi Merkez Bankası Yöneticileri” sıralamasında peş peşe ilk 4’e girmişti.

İlk evliliğinden olan torunlarının başarıları Johor ve Malezya’yı aşarak dünya çapında yankılanan Rukiye Hanım’ın Ungku Abdülmecid’’in vefatıyla sona eren evliliğini, Arap sufi (Seyyid) Abdullah (bin Muhsin bin Muhammed) el-Attas’la yaptığı 2. evlilik takip etti. Rukiye Hanım’ın Endonezya’daki tanınmış tüccarlardan Seyyid Abdullah’la yaptığı kısa evlilikten olan tek çocuğu Ali El-Attas’ın oğlu Hüseyin El-Attas, Güney Asya’nın tanınmış akademisyenlerinden olup yolsuzluk, ırkçılık, emperyalizm ve entelektüel esaret gibi konularda yaptığı araştırmalarıyla meşhur bir sosyoloji profesörüydü. Günümüzde kardeşi, oğlu ve yeğenleri de birer akademisyen olarak çalışmalarına devam etmekteler.

Seyyid Abdullah’la yaptığı ikinci evliliğini (muhtemelen bölgedeki siyasî çekişmeler ya da Sultan Ebu Bekir’in kendisine ya da eşine yaptığı baskılar sebebiyle) bir süre sonra sonlandıran Rukiye Hanım, Endonezya’dan ayrılarak Malezya’ya dönmüş, Johor’a cariye olarak geldiği sıralarda eyaletin başbakanı olan Datuk Cafer b. Hacı Muhammed’le evlenmişti. Rukiye Hanım’ın, 1882-1890 yılları arasında Johor başbakanı olan Datuk Cafer’le evliliğinden 7 çocuğu daha olmuştu. Bu son evliliğinden dünyaya gelen çocuklarından 1895 doğumlu Dato Onn, “Türk Tipi” siyaset yapmayı savunan ve Malezya’nın en büyük siyasi partisi olan Birleşik Malaylar Ulusal Örgütü’nün kurucusuydu.

Malezya’nın en büyük siyasi partisiyle birlikte verdiği çabalara rağmen Malay birliğinin sağlanamaması üzerine Johor’un 7. başbakanı olan Dato Onn, 1948 yılında İngiliz hakimiyetindeki Malay bölgelerinin bir araya gelmesiyle kurulan “Malay Federasyonu”nun iç işleri bakanlığına atandı.

Politik anlaşmazlıklar nedeniyle ayrıldığı görevinden sonra aktif siyasete devam ederek Modern Malezya’nın siyasi tarihine katkılarını sürdüren ve Malay milliyetçiliğinin babası kabul edilen Dato Onn’un soyundan gelenler, Malezya’nın İngilizlere karşı verdiği özgürlük mücadelesinde öncü role sahip, tanınmış kimselerdi.

Dato Onn’un oğlu Tun Hüseyin, tarihin hayret veren ayrıntılarında kalan bir tesadüfle 1976-1981 yılları arasında Malezya’nın 3. başbakanı olmuştu. Onn sülalesinin Malezya siyasetindeki tesiri ondan sonra da devam etmiş, oğlu Datuk Seri Hişamüddin 2004-2009 yılları arasında sürdürdüğü Malezya Eğitim Bakanlığı görevinin ardından kısa süre önce İçişleri bakanlığına tayin edilmişti.
Malezya’daki derin Osmanlı tesirlerini kendisinden sonra derinleşen hayat hikâyesinden öğrendiğimiz Rukiye Hanım’ın hayatı, doğumundan yaklaşık 150 yıl sonra bile Malezya’nın ekonomi, siyaset, akademi ve entelektüel hayatında sözü geçen torunlarıyla devam ediyor. Malay asıllı olsalar da kendilerini Osmanlı torunu kabul eden çok sayıda Malay aydını ve siyasetçisinin büyükannesi olan ve torunları tarafından hâlâ hürmetle anılan Rukiye Hanım’ın kabri, Johor’da, sultanlığa ait aile kabristanında bulunuyor. Henüz genç bir kızken ayrıldıktan sonra bir daha hiç göremediği İstanbul’a ait fotoğraflar, mimarî motifler ve ülkedeki Osmanlı sempatisinin yansımaları olan çeşitli eşyalar, Malezya’da Osmanlı mimarisiyle inşa edilmiş onlarca cami ve ülkenin çeşitli yerlerinde bulunan müzelerde sergileniyor.

Bu makale Rukiye Hanım’ın bilinmeyen hikâyesini Malezya ve Osmanlı tarihindeki kronolojik hâdiselerin paralelinde ilk defa derinlemesine incelenerek bundan sonraki muhtemel ve zarurî araştırmalar için bir zemin hazırlamak üzere kaleme alındı. Makalenin yazımı sırasında konuyla ilgili sayıca az olsa da içerik olarak kronoloji ve basit matematik hesaplarını zorlayan, hatalarla dolu metinlere ulaşıldı. Bu metinlerde Rukiye Hanım’ın Johor’a gönderiliş tarihi 1866 olarak veriliyordu. Oysa Rukiye Hanım’ın 1864 doğumlu olduğu düşünüldüğünde henüz 2 yaşında bir bebeğin nasıl ve hangi sıfatla bir başka ülkeye gönderildiğine dair herhangi bir açıklama yapılmamıştı.

Rukiye Hanım’ın Johor Sultanı Ebu Bekir’e Avrupa ziyaretinden dönerken hediye edilmiş olduğuna dair bilgileri “derleyenler”, yaşanmış bir hayatın kurgusunu yaparken kronolojik hesap yapma gereği dahi duymamıştı. Evet, Sultan Ebu Bekir’in bir Avrupa seyahati dönüşünde İstanbul’u ziyaret ettiği doğruydu ancak Rukiye Hanım’ın kendisine hediye edilişi 1860’lı yıllarda başlayan Avrupa ziyaretlerinden çok sonra; 1879 yılında gerçekleşmişti. Bu kronolojik hesap bir başka hatayı; Rukiye Hanım’ın Johor’a gönderildiği sırada Osmanlı tahtında Sultan Abdülaziz’in olduğu iddiasını da çürütüyordu. Zira Rukiye’nin Johor’a gönderildiği yıllarda Osmanlı tahtında Güney Asya Müslümanlarıyla yakından ilgilenen İkinci Abdülhamid Han bulunuyordu. Rukiye Hanım ilk evliliğini Sultan Ebu Bekir’le yaptığı bilgisi de doğru değildi; tıpkı 11 değil 10 çocuğun annesi olduğu gibi.

Rukiye Hanım öznesinde Sultan İkinci Abdülhamid döneminde Güney Asya’daki Osmanlı imajı konusundaki araştırmalar daha tarafsız bir gözle yapılırsa, zaten herhangi bir övgüye ihtiyaç duymayan Osmanlı Medeniyeti’nin, kadim dünyanın bütün coğrafyalarına yayılan çok sayıda Rukiye Hanım yetiştirdiği ve onların soyundan gelen nesillerin hâlâ sorgusuz sualsiz tabi olacakları bir Osmanlı beklediği anlaşılacaktır.

Ekrem Saltık
(Yedikıta Dergisi, Sayı 41, Ocak 2012)

Kaynaklar: Andaya, Barbara Watson and Andaya, Leonard Y., A History of Malaysia, 2. Edition HI: University of Hawaii Press, Honolulu 2001; BOA, Y.PRK.BŞK, 5/105; BOA, Y.PRK.BŞK, 30/99; Braginsky, Vlademir and Murtagh, Ben, The Portrayal of Foreigners in Indonesian and Malay Literatures: Essays on the Ethnic “Other”, Edwin Mellen Press, Lewiston, New York 2007; Erdem, Y. Hakan, Osmanlıda Köleliğin Sonu;1800-1909, Kitap Yayınevi, İstanbul 2004; Fatma Aliye, “Türk-Osmanlı Ailesinde Cariye ve Hizmetçi”, sadeleştiren: Şevket Rado, Hayat Tarih Mecmuası, Yıl:13, Cilt:2, Sayı:12, Sıra:155, Aralık 1977, ss.10-14; Göksoy, İsmail Hakkı, Güneydoğu Asya’da Osmanlı-Türk Tesirleri, Fakülte Kitabevi, 2004 Isparta; Hooker, Virginia Matheson, A Short History of Malaysia: Linking East and West, Allen & Unwin, Australia 2003; Küçük, Yalçın, Sırlar, İthaki Yayınları, İstanbul 2004; Milner, A.C., “The Impact of the Turkish Revolution on Malaya”, Archipel, Volume 31, 1986. pp. 117-130; Mona, Abaza, Debates on Islam and Knowledge in Malaysia and Egypt: Shifting Worlds, Routledge Curzon, London 2002; Othman, Mohammad Redzuan, “Panislamcı Politika ve Siyasi Himaye: Malay Perspektifi Osmanlı Tepkisi, “Yayınlanmamış Makale Tercümesi; (“Pan-Islamic Appeal and Political Patronage: The Malay Perspective and the Ottoman Response”, Sejarah (Journal of the Department of History, University of Malaya), Kuala Lumpur, 1996, No:4, s.97-108. sayfalardan çeviren sayın Prof. Dr. İsmail Hakkı Göksoy’a teşekkürler; Ozay, Mehmet: Islamic Identity and Development: Studies of the Islamic Periphery, London and New York: Routledge, 1990; Özbaran, Salih, Bir Osmanlı Kimliği: 14.-17. Yüzyıllarda Rûm/Rûmi Aidiyet ve İmgeleri, Kitap Yayınevi, İstanbul 2004; Reid, Anthony “Sixteenth Century Turkish Influence in Western Indonesia”, JMBRAS, Vol. X, No. 3, December, 1969; Seljuk, Affan, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Malay-Endonezya Takımadalarındaki Müslüman Krallıklarla İlişkileri”, çev:İsmail Hakkı Göksoy, Türk Dünyası Araştırmaları, sayı: 94, İstanbul, Şubat 1995, ss.111-121; ŞEN, Ömer, “19. Yüzyılda Osmanlı Devletindeki Köle Ticaretinde Kafkasya Göçmenlerinin Rolü”, Dünü ve Bugünüyle Toplum ve Ekonomi, Sayı:6, İstanbul, Mayıs 1994, ss.171-183; Toledano, Ehud R., As if Silent and Absent: Bonds of Enslavement in the Islamic Middle East, Yale University Press, New Haven 2007; Uluçay, Çağatay, Harem II, TTK, Ankara 1992; Ünüvar, Safiye, Saray Hatıralarım, Timaş Yayınları, İstanbul 2009; Walch, Robert, “XVII. yüzyıl İstanbul’unda Harem”, çev. Aydın Filiz, Hayat Tarih Mecmuası, Kasım 1970, Yıl:6, Cilt:2, Sayı:10, Sıra:70, ss.46-49.

Çerkez Cariye Rukiye Hanım ve Malezya'yı İdare Eden Osmanlı Nesli - 1

2012-01-08T12:28:00.003+02:00

Sesler geliyordu uzaklardan. Ufukta başka gemilerin de olduğu fırtınalı bir denizde, kuzeyden dönen gemicilerin sesleri... Onu doğduğu topraklardan kopararak hiç bilmediği diyarlara götüren kalabalık bir gemi güvefsafsdlfrtesinde, herhangi bir eski zamandan, hikâyesinin yıllar sonra derinleşeceği asil bir geleceğe gidiyordu Rukiye...

Rukiye’nin hayatı çocuk yaşta Osmanlı haremine devşirildiği İstanbul’da başlamış, 19. yüzyılın sonlarında Malezya Yarımadası’nın güneyindeki Johor’da (Cohor) farklı bir geleceğe demir almıştı. Osmanlı Arşiv kayıtlarında hakkında -henüz- herhangi bir bilgi olmasa da Malayca kaynaklara göre 1864 yılında dünyaya gelen Rukiye Hanım, Çerkez asıllı bir Osmanlı cariyesiydi.

Osmanlı’nın son asrında genellikle Çerkez, Gürcü ve Abaza asıllı kızların kabul edildiği Osmanlı hareminde zekâlarıyla doğru orantılı hassasiyetleri ve narinlikleriyle bilinen Çerkez kızlarına ayrıca önem veriliyordu.

Ancak Çerkez kızlarının klasik Osmanlı tarihi boyunca haremde söz sahibi olması fizikî güzelliklerinden kaynaklanmıyordu. Bunlar asıl, aileleri tarafından geleneksel bir disiplinle yetiştirilmeleri ve sahip oldukları ahlakî özellikler sebebiyle tercih edilmiş, Osmanlı haremine giren birçoğu sonradan gerek Osmanlı sarayından ve gerekse farklı ülkelerden evlilikler gerçekleştirmişti.

"İstanbul’a Gidesin Çerkez Kızı!"
Rus işgaliyle dünyanın çeşitli yerlerine dağılmalarının hemen öncesine kadar, mevcut düzenlerini kuşaktan kuşağa aktaran Çerkezlerin Osmanlı topraklarındaki geçmişleri çok eskilere uzanıyorsa da kalabalık gruplar halinde Anadolu’ya yerleşmeleri 19. yüzyıl ortalarında gerçekleşmiş, Rusya’nın sürgün ettiği çok sayıda Çerkez başta Samsun, Sinop, Ordu, Trabzon ve Adapazarı olmak üzere çeşitli Anadolu şehirlerine yerleşmeye başlamıştı. 1850’li yıllardan başlayarak 1880 yılına kadar geçen yaklaşık çeyrek asır boyunca sürgün masrafları bizzat Osmanlı Devleti tarafından karşılanan on binlerce Çerkez, Osmanlı coğrafyasındaki çeşitli bölgelere göç etmiş durumdaydı.

Çerkez kızlarının Osmanlı sarayına alınışları 19. yüzyıldaki Çerkez göçlerinden bağımsız olarak çok daha eskilere dayanan bir geleneğin parçasıydı. Çerkez kızları, henüz Kafkasya’dayken dahi İstanbul ve Osmanlı haremine dair övgü dolu hikayelerle büyüyor, çocukluklarından başlayarak ergenliklerine kadar geçen yıllar boyunca Osmanlı haremine girmek, katip ya da paşa, belki de sultan hanımı olmak hayaliyle yetiştiriliyorlardı. Bu hayallerle farklı şekillerde Kafkas köle tüccarlarına verilen, dolayısıyla köleleştirilen Çerkez kızları büyük şehirlerdeki esir pazarlarına götürülüyordu.

Köle tacirlerine emanet edilen ya da satılan çocukların İstanbul’a gönderilişi Osmanlı devletinden önce Bizans ve Roma dönemlerinde de yaşanan bir vakıaydı. Ancak Osmanlı Devleti köleliği, barbarlıktan arandırarak bir nevi modern yaşamdaki “hizmetli”nin görevlerini yerine getiren kölelerin birer aile bireyi gibi algılandığı “insani” bir yaklaşım geliştirmişti. Bu nedenledir ki rahat ve huzurlu bir hayatın doğdukları ya da büyüdükleri yerde değil de bir paşa konağında -ya da belki Osmanlı hareminde- gerçekleşeceği şeklinde bir bilinçaltıyla yetişen Çerkez kızlarının ebeveynlerinden ayrılmaları günümüz değer yargılarıyla bakıldığında “dramatik” gibi görünse de “İstanbul’a gidesin, paşa hanımı olasın, bizi hatırlayıp yardım edesin!” şeklindeki ninnilerle büyütüldükleri düşünüldüğünde nihayetinde saraylara ya da zengin konaklara gitmeyi umdukları için muhataplarının rüyalarını süsleyen bir hayaldi.

Rus sömürgeciliği sebebiyle topraklarından edilen birkaç neslin kırılgan bir hayat çizgisinde yaşadığı çağlar boyunca, Çerkez kızları Osmanlı sarayını adeta fırtınalı bir deniz yolculuğundan sonra sığınmak için çıkılan bir liman olarak görüyorlardı. Sömürgeciliğe karşı Osmanlı Devleti’nin kurtarıcılığı konusunda benzer bir duygu Güney Asya’da farklı şekillerde kendini göstermiş, Rukiye Hanım’ın da gelin olarak gideceği Malay dünyasında Osmanlı Devleti ve Türklere karşı derin bir beklenti ortaya çıkmıştı.

Zülkarneyn’in Oğulları
Güney Asya’daki sömürge hareketleri aynı zamanda buradaki halklarla Osmanlı Devleti arasındaki kültürel, siyasî, askerî ve ekonomik ilişkilerin başlamasına da vesile olmuştu. Osmanlı Devleti’yle Güney Asya ülkeleri arasındaki temaslar bölge halklarının bilinçaltına kadar işlemiş, zamanla özellikle Malay-Endonezya edebiyatında Türklerle ilgili efsane ve hikâyelerin anlatıldığı metinler ortaya çıkmıştı. Rumi, Türkî ve Türkistan gibi kelimelerin sıkça tekrarlandığı klasik Malay-Endonezya ‘hikayât’ında Malay kraliyet aileleriyle, Türkistan hükümdarları arasında olması muhtemel bir soy ilişkisi sıkça işlenmişti.

Başlangıçta asırlar boyunca sözlü olarak nesilden nesile aktarılan bu efsaneler, çok sonraları yazılı hale getirilecekti.

Söz konusu yazılı eserlerin önde gelenlerinden biri olan Sejerah Malayu’da (Maley Yıllıkları) anlatıldığına göre; Malaylar, aynı zamanda büyük dünya hükümdarı olarak da kabul ettikleri İskender Zülkarneyn’in sülalesinden geliyorlardı. Sejerah Malayu’da, kurulan Türk-Malay münasebeti bölgedeki birçok sözlü gelenekte benzer bir üslupla anlatılmış, iki kültür arasındaki bu münasebet Osmanlı Devleti’ne kadar getirilmişti. Bu sebepledir ki; Rusların Kafkasya’yı, Avrupalıların Güney Asya’yı tamamen sömürgeleştirdikleri 19. yüzyılda bile Güney Asya’daki birçok hükümdar, özellikle de Malay sultanlıkları kendilerini Çin ve Osmanlı hükümdarlarının küçük kardeşi olarak görüyordu.

İslamiyet’in 12. yüzyılda yayılmaya başladığı Malezya topraklarındaki ilk bağımsız siyasî teşekkül, 15. yüzyıl başlarında Malay Sultanlığı’nın tarih sahnesine çıkmasıyla gerçekleşecekti. Türklerin Malezya topraklarındaki geçmişi tam da bu eşikte başlıyor, Hindistan’da hüküm süren Müslüman Türk hanedanlıklarına mensup tüccarlar, bölgeye ilk seyahatlerini yapıyorlardı. Tüccar Türklerin ardından Orta Asya ve Anadolu’dan göç eden onlarcası daha Malay adalarında silah imalatından, topçuluk eğitimine varıncaya kadar askerliğin birçok alanında hizmet verdiler. 16. yüzyıla gelindiğinde Hint Okyanusu’nda önemli bir deniz gücü olarak ortaya çıkan Portekiz saldırılarına karşı, dönemin en güçlü Müslüman-Türk devleti ve hilafet merkezi olan Osmanlı Devleti’nin Güney Asya’daki çeşitli bölgelere yardımları devam ediyordu.

Hint denizinin güney kıyılarında yaşayan ve askerî konularda tecrübesiz olan küçük sultanlıkların topraklarını sömürmeye başlayan Portekizliler, 1511’de Malaka’yı ele geçirdiler. Sömürge istilası devam ederken planlı bir şekilde Malay adalarına gelen ve çoğunluğu bir zamanlar Osmanlı vatandaşı olan çok sayıda derviş, asker ve âlim, bölge halklarına yardım etmiş, Malezya’nın savunulması ve direnişinde önemli roller oynamıştı.

Portekiz’in ardından 1795 yılına kadar bölgede tek başına hâkim olan Hollanda, nüfuz alanını, Penang ve Singapur’da kolonileşen İngiltere’yle 1824 yılında yapılan Londra Anlaşması’yla bölüşmek zorunda kaldı.

Başta Singapur limanı olmak üzere bütün Malezya topraklarını ve çevresindeki ufak adaları kontrol altında tutan Johor Sultanlığı, 19. yüzyıla kadar bölgenin en önemli devletleri arasındaydı. Ancak Malaka Sultanlığı’ndan doğan siyasî boşluğu doldurarak asırlarca Portekiz saldırılarına direnen Johor, İngiliz sömürgecilerin baskılarına uzun süre direnemedi. Johor Sultanları 1855 yılında İngiltere ile imzalanan bir antlaşmayla saltanatlarının sürmesi karşılığında topraklarını İngiltere sömürge idaresine veriyorlardı.

Ekrem Saltık
(Yedikıta Dergisi, Sayı 41, Ocak 2012)

İdama mahkûm edilen Genelkurmay Başkanı

2012-01-08T12:20:00.000+02:00

İlker Başbuğ'un mahkemece tutuklanması yazılı ve görsel basında 'İlk kez bir Genelkurmay Başkanı tutuklanıyor' yorumlarına yol açtı.

Ne var ki, 27 Mayıs darbesinde devrin Genelkurmay Başkanı yalnız tutuklanmakla kalmamış, idamla yargılanmış, hatta rütbesi orgenerallikten erliğe indirilerek bir askere yapılabilecek en ağır hakaretlerden birisine maruz bırakılmıştı.

26. Genelkurmay Başkanı Org. İlker Başbuğ'un "terör örgütü yöneticisi olmak ve darbeye teşebbüs" suçlamasıyla tutuklanması üzerine, yakın tarihimizin bu hicranlı sayfasını açmak ihtiyacını duydum.

Genelkurmay Başkanlığı'nın resmî internet sitesinde 10. Genelkurmay Başkanı olarak adı geçen Org. Rüştü Erdelhun hakkında her şey anlatılıyor da, nedense bir askeri darbeye muhatap olduğu es geçiliyor. "Genelkurmay Başkanlığı görevinden 3 Haziran 1960 tarihinde emekliye ayrılmıştır." Bu kadar. Bu kadar mı acaba?

Darbeye teşebbüsten tutuklanan İlker Başbuğ'un tam tersine, Rüştü Erdelhun'un suçu, darbeye katılmamak ve bütün gücüyle engellemeye çalışmaktı! 1960 yılında Genelkurmay Başkanı darbeye katılmadığı için tutuklanmıştı, bugün bir başka Genelkurmay Başkanı darbeye teşebbüsten tutuklanıyor. Yarım asırlık tarihimizin bundan daha çarpıcı bir tablosunu bulmak zordur.

Asker doğdum, Asker öleceğim

Rüştü Erdelhun 1894'te Edirne'de doğmuş, Nisan 1921'de İstiklal Savaşı'na katılmış, 23 Ağustos 1958'de atandığı Genelkurmay Başkanlığı görevine 27 Mayıs darbesine kadar devam etmiş. İngilizce, Fransızca ve Japonca bilen Erdelhun, başta İstiklal Madalyası olmak üzere çok sayıda nişan ve madalyayı göğsünde taşıyan bir asker. En dikkate değer özelliği (bir zamanlar en büyük suçuydu), askerin siyasete karışmaması gerektiğine olan inancıydı. Fevzi Çakmak ekolünden geliyordu. Buna göre asker askerliğini yapacak, siyaset sivillerin işi olacaktı. Siyasete soyunmak isteyen de üniformasını çıkaracaktı.

Org. Erdelhun 27 Mayıs'tan bir süre önce emrindeki askerlerin kaynaştığının farkına varmıştı varmasına ama bu denli kapsamlı bir hücre yapılanmasıyla kuşatıldığını öğrenememiş, var gücüyle yaklaşan darbenin önüne geçmeye uğraşmıştı. Nitekim Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi'nden Erdal Şen'in bulup "Yassıada'nın Karakutusu" adlı kitabında yayımladığı notlarında milletin manevî değerlerine olduğu kadar demokrasiye de saygı ve inancını vurgulayan satırlar şöyle:

"Parti mücadelesine ordu karışmamalı, tarafsız olmalı. Silahlı gruplar millet otoritesi ve esasına dayalı hükümet icraatlarına mani olmamalı. Silahlı Kuvvetler'in siyasete karıştırılmaması gerektiği bilinmelidir. Türkiye ve Türk milleti Müslüman'dır. Türk askerinin şiarı, devletin, hükümetin ve Genelkurmay'ın personeli olmasıdır. Ordunun görevleri hükümetin siyasetini temin ve ülkenin huzurunu temindir. Bir memlekette her şey kanun ve adaletle olacak. Ordu birkaç yüz mektep talebesinin veya sokak maiyetinin bir kahramanı olmayacaktır. Siyasete karışmayın. Ordu ancak hükümetin emrinde devletin nizamını korumaya memurdur."

İşte örnek bir Genelkurmay Başkanının tavrı. Garip olan, Erdelhun'un tam da bu bir askerin göstermesi gereken normal tavrı yüzünden darbecilerce hakaretlere uğramış ve idama mahkûm edilmiş olmasıdır.

Darbecilerden Sıtkı Ulay anılarında Erdelhun'la görüşmesinde beraberce Başbakan'a gidip onu istifaya davet etmeyi teklif ettiğini yazar. Genelkurmay Başkanı Erdelhun buna, "Ben asker olarak doğdum, asker olarak öleceğim. Politikadan anlamam ve karışmam. Bunu bana başka birisi söyleseydi tutuklardım." diye sert bir tepki göstermiştir.

Erdelhun aynı gün Ankara garnizonundaki bütün subay ve generalleri toplayıp sert bir dille uyarmış ve sokağa dökülenler olursa bunları kendi elleriyle öldüreceği tehdidinde bulunmuştu. Darbeden 10 gün önce yaptığı bu konuşmada subaylara Türk ordusunun demokrat bir rejimin ordusu olduğunu ve hükümette DP'nin mi, yoksa CHP'nin mi olduğunun kendilerini ilgilendirmediğini söylemiştir.

Ayak sesleri duyulan darbeyi engellemek için çırpınan bir Genelkurmay Başkanı vardır karşımızda. Nitekim Erdelhun bizzat İstanbul'a koşup Sıkıyönetim Komutanı'nı bir tarafa itmiş ve olaylara el koymuş, bu yüzden darbecilerin gözünde itibarını yitirmiştir. Beklenen sona hızla yaklaşılmaktadır.

Harp Okulu öğrencilerinin 21 Mayıs yürüyüşünü güç bela durduran Erdelhun, Başbakanlık'a çağrılır. Bayar, Menderes, Erdelhun ve Milli Savunma Bakanı Ethem Menderes'in yaptıkları toplantıda Başbakan, öğrencilere sert davranılmaması gerektiği uyarısında bulunur.

26 Mayıs sabahı da boş durmaz Genelkurmay Başkanı. Ordusu için için kaynamakta ama o, bu seli durdurmak için çaresizce çırpınmaktadır. Generallerini toplayıp ihtilale katılmamaları konusunda uyarır. Hatta tehdit eder. Darbeden önceki son gün öğleden sonra da isyanı teskin çabalarına devam eder. Yüksek rütbeli subayları MSB Sinema salonunda toplayıp bir darbeye karşı olduğunu açıkça bildirir. Darbenin ülkeyi bir felakete sürükleyeceğini, kulağına böyle söylentiler geldiğini, buna teşebbüs edenler olursa çekinmeden vuracağını söyler. Hatta darbenin engellenmesi için civarda bulunan bazı birlikleri Ankara'ya kaydırmayı bile planlar.

Nereden nereye

Bu sırada da Menderes ve Bayar'a ordunun kontrol altında olduğunu, endişeye mahal bulunmadığını söylemektedir ama endişe etmesi gerekenlerden birinin de kendisi olduğunu ne yazık ki o sırada bilmemektedir. Darbeciler artık Genelkurmay başkanlarını da devirmeye karar vermişlerdir.

27 Mayıs günü ilk tutuklananlardan biri de Genelkurmay Başkanı olur. 3 Haziran günü orgenerallikten erliğe tenzil-i rütbe ettirilir ve Yassıada'ya postalanıp idamla yargılanacaklar arasına katılır. Nihayet 15 idam kararı çıkar ama aralarındaki tek Demokrat Partili olmayan isim, bir generaldir: Rüştü Erdelhun. O da diğerleri gibi elleri kelepçelenerek İmralı'ya götürülür ve ölüm hücresine konulur. Sessizce kaderini beklemektedir. İdamlar gerçekleştikten sonra affedildikleri bildirilir ve Kayseri Hapishanesi'ndeki çile günleri başlar. 9 Kasım 1983 günü vefat edene kadar da çekildiği köşesinden Türkiye'nin nereden nereye geldiğini izlemekle yetinmiştir.

Darbeye katılmamanın suç olduğu bir dönemden teşebbüs edenlerin yargılandığı günlere geldik. Türkiye bu dönüşümü iyi yorumlamalı.

Mustafa Armağan
(Zaman, 08.01.2012)

Federasyonların bitişi

2012-01-08T12:12:00.000+02:00

1918’de gelen sonbaharla federasyonlar devri sona erdi. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu yıkıldı.

O tarihte artık daha çok bir Müslüman kavimler birliği olan ama Hıristiyanları da içinde barındıran Osmanlı monarşisi kan ve ateş içinde acıyla dağıldı ve nihayet Rusya’nın mahkum milletleri de tek tek ayrılmaya başladı. Bolşevizmin başarısı insanlığı kurtarmaktan çok, eski imparatorluğun birliğini yeniden kurmak olmuştur. Ama bu bir heyecan, iyi planlanamayan bir yeniden inşa ve geciktirilmiş bir tarih olarak er geç dağılımı getirdi.

Osmanlı İmparatorluğu fütuhatla bir araya gelen bir alay kavmin, tarihi kaderlerine boyun eğmesidir. Bu boyun eğmede tek unsur Türklerin silahlı gücü değildir. Kendi aralarında ve bünyelerindeki karışıklık o gücün gelmesini kolaylaştırmıştır.

Herkes birbirinden nefret ediyordu
Avusturya-Macaristan savaşçı hükümdarların değil, evlenen hükümdarların kontratla meydana getirdikleri bir tarihi birlikti: "Bella gerant alii, tu felix Austria nube / Bırak başkaları savaşsınlar, sen ey mesut Avusturya evlen" Avusturya büyük dükalarının en son kazançlı evliliği Macaristan tacına bağlı ülkelerdi. Ne var ki, 1526 temmuzunda Mohaç’ta zafer kazanan Muhteşem Süleyman bu ülkeleri kendi hakimiyetine alınca Avusturyalılar, Macaristan’a yerleşmek için 160 sene bekledi. 1686’dan sonraki Avusturya ve Macaristan tarihi de ayaklanmalarla geçen bir başka 170 yıl oldu. Macarlar 19’uncu yüzyıl Avusturya’sını fena sarstı.

Bu yorgun bünye sonunda ünlü hukukçu politikacı Ferenc Deak’in bir eşitleme modeline göre yeniden kuruldu. Viyana’daki Habsburglu imparator aynı zamanda Budapeşte’de Macaristan Kralı olarak taç giydi. Dışişleri, bir ölçüde ordu ve maliye dışında her şey ayrıydı. Meclisler, hükümetler, hatta içişleri bakanlıkları... Maliye bugünkü Avrupa Birliği’ne benzeyen bir ortak emisyon ve vergi politikasıyla müşterekti. Orduda da İmparatorluk-Krallık kuvvetleri ve bahriye ile filolarda aynı ayrım gözlenebiliyordu. Hatta 1878 Berlin Kongresi’nden sonra işgal edilen ve 1908’den sonra da resmen ilhak edilen Bosna-Hersek dahi ne Avusturya İmparatorluğu’na ne de Macar Krallığına aitti, müştereken yönetiliyordu.

Daha doğrusu yönetilmiyordu, memurlar birbirleriyle rekabet içinde zıt politikalar güdüyordu.
Macarlar ve Avusturyalılar sanatta ve ilimde birbirleriyle yarışacak değerlere sahip iki kavimdi. Gene de iki taraf birbirini köylü olarak görüp küçümserdi. Macarları çok seven İmparatoriçe Sisi’yi birtakım Avusturyalılar ‘folklör düşkünü’, bir takımı da Macar asıllı hariciye nazırı Kont Gabor Andrassy’e âşık olduğu için ‘Macarcı’ diye nitelerdi. Birbirlerini köylü diye küçümseyen bu imparatorluğun iki unsuru arasında asıl burjuvalar Çeklerdi. Onlar da bu imparatorlukta kalsınlar mı yoksa ayrılsınlar mı, karar veremiyorlardı. Macar subayın, sanatçının, kapitalistin Avusturyalı subaydan, sanatçıdan, kapitalistten nefret ettiği bu imparatorlukta gelişme oranları bile farklıydı. Macar ziraat ve sanayii daha hızlı büyürken Avusturya durgunluğa düşmüştü. Çekler ise ağır sanayi ülkesi olmanın gururu içindeydi.

Tarihin en renkli federasyonu ne Sovyetler Birliği’nde ne de minyatür Tito Yugaslavya’sında kendini tekrarlayabildi. Renklilik hızlanan milliyetçiliği hiçbir dönemde dizginleyemedi. Bu ayın başından beri yürürlüğe giren yeni Macar anayasasında bunun izlerini görmek mümkün. Her yerde on binlerce kişi bu anayasaya karşı yürüyor. Ama sessiz yüz binlerin desteklediği de açık. Bu yazıyı tarihten bir yaprak olarak kaleme alıyoruz. Ama sağda solda her gruptan “federasyon” lafı edenlerin de bazı şeyleri iyi bilip mütalaa etmesi gerekir.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 08.01.2012)

"93 Harbi / Tuna'da Son Osmanlı Yahudileri"nden alıntılar - 2: Osmanlı Yönetimi Sonrasında Ekonomik Durum

2012-01-07T18:46:00.000+02:00

"Osmanlı'nın Balkanlar'daki topraklarının göbeğinde yer alan Bulgaristan'ın kopması, Osmanlı ekonomisinin önemli ölçüde baltaladı. Bulgarlar, ithalat, ihracat ve transit trafiklerinin büyük bir bölümünü Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'na ve Rusçuk ile Selanik yerine yeni Bulgaristan'ın esas giriş kapısı olarak geliştirmek istedikleri Varna'ya ulaşacak şekilde diğer güzergahlara yönlendirilir. Bu politika başta Edirne ve Selanik olmak üzere, Osmanlı İmparatorluğu'nun elinde kalan Balkan illerinde işsizliğin mühim ölçüde artmasına neden oldu. Yoğun olarak ticaretle uğraşmakta olan Yahudiler, bu yeni ekonomik düzende büyük kayba uğradılar." (Sf.205)

Fetih 1453: Fragman

2012-01-07T14:47:00.001+02:00

FETİH 1453 - Film - Fragman
Türü: Tarih, Savaş, Kahramanlık, Aşk
Yapım Şirketi: Aksoy Film
Yapımcılar: Faruk Aksoy, Ayşe Germen
Yönetmen: Faruk Aksoy
Görüntü Yönetmeni: Mirsat Heroviç
Senaryo: Atilla Engin, İrfan Saruhan
Müzik: Benjamin Wallfisch
Yapım Yönetmeni: Servet Aksoy, Faruk Metin
Kostüm: Canan Göknil
3D Effect: Serkan Zelzele ( EPİC FX STUDİOS) , Hamit Keleş ( C4 / Paradox)
Kurgu: Erkan Özekan
Oyuncular: Devrim Evin, İbrahim Çelikkol, Dilek Serbest, Recep Aktuğ, Erden Alkan, Cengiz Coşkun, Şahika Koldemir, Naci Adıgüzel, Alirıza Soydan, Edip Tüfekçi, Sedat Mert
Danışmanlar: Prof.Dr. Feridun Emecen, Doç.Dr. Hülya Tezcan, Doç.Dr. Gülgün Köroğlu, Mimar, Sanat Tarihçisi Massimo Farinelli , Öğr. Gör. Adem Saraç
Yapım Tarihi: Eylül 2009 - Ocak 2012
Gösterim Tarihi: Şubat 2012
Süre: 160 - 170 Dakika
Gösterileceği Ülkeler: Türkiye, Almanya, Hollanda, Belçika, Avusturya, Fransa, İngiltere, İsviçre, Kıbrıs Türk Cumhuriyeti

"93 Harbi / Tuna'da Son Osmanlı Yahudileri"nden alıntılar - 1: Tarihsel Bakış Açısı

2012-01-03T02:37:00.001+02:00

"Osmanlı İmparatorluğu'nda, tek kültürlü ve tek uluslu devlet anlayışına dayanan Batı tipi milliyetçilik, siyasi ortama yıkıcı bir şekilde gireli yalnızca bir buçuk yüzyıl geçmişti. Milliyetçi ideoloji kapıyı çaldığı sırada Osmanlı İmparatorluğu, içinde yaşayan farklı milletlerin yalnızca coğrafi açıdan değil, aynı zamanda sosyal ve ekonomik anlamda da iç içe geçmiş oldukları karmaşık bir yapıya sahipti. Bu yapı, birçok farklı dilin, bir sebze çorbasını veya meyve salatasını oluştururcasına karışarak bir araya gelmesine benziyordu. İşte böyle bir Osmanlı İmparatorluğu'nda, Batılı tarzda bir millet anlayışıyla kurulmuş eyaletlerin oluşturulması, ancak 19.yüzyılın ikinci yarısından itibaren kullanılmış olan barbarca yöntemlerle mümkün olabilirdi. Bu tür yöntemler batıda Südet'ten doğuda Bengal'e dek uzanan geniş bir coğrafyada kullanıldıklarında yıkıcı sonuçlar doğurdu.[1]" (Sf.17)

***

"Osmanlı'nın Balkanlar'daki hakimiyeti boyunca, yönetenler ile tebaaları arasında karşılıklı uyum hakim olmuştur. Osmanlı idaresi altındaki Yarımada, yine bir siyasi yapıya dahil edilmiştir. Rumeli (Rumların Diyarı), Osmanlı İmparatorluğu'nun bu düzensiz, çalkantılı bölgeye hükmetme hakkını elinde tuttuğunu kanıtladığı bir laboratuvar işlevi görmüştür. Osmanlılar, tarihi deneyimlerden dersler çıkarmayı bilmiş ve Roma örneğini yakından takip etmişlerdir. Onların yönetimindeki geniş topraklarda, yalnızca uzak bölgeler arasında daha iyi bir iletişim sağlamaya değil, bölgeler arası ticarete ve en önemlisi, Osmanlı otoritesinin söz konusu topraklardaki kontrolünü arttırmaya yönelik olanak tanıyan yol ağları genişletilerek, dağların en yüksek tepelerinden dahi yollar geçirilmiştir. Osmanlı Devleti, yönetimini kurarken, yerel gelenekleri, coğrafi farklılıkları ve tabii ki kendi ihtiyaçlarını göz önünde bulundurduğu karmaşık bir yaklaşım benimsemiştir.[2]" (Sf.25)

***

"Osmanlılar, Bulgar Devleti'nin genel vergi sistemini değiştirmeden uygulamaya devam ettiler fakat 16.yüzyılın sonuna dek sayıları sekseni bulan yeni vergiler eklemeye devam ettiler. Reayanın, tüm tarım ürünleri üzerinden bir aşar vergisi, bir cizye, bir toprak vergisi ve sığır, koyun ve domuzlar için bir vergi ödemesine ek olarak köprü, yol ve yapıların tadilatı ve ormanlardan ağaç kesilmesi gibi işleri de görmesi bekleniyordu. Ayrıca, köprü ve nehir geçişlerine gişeler yerleştiriliyor, kıtlık, sel, salgın hastalık, yangın, çekirge ve tırtıl istilaları ve düşman kuvvetlerin saldırıları sonucunda tahribat meydana geldiğinde veraset vergisi ve başka özel vergiler toplanıyordu.[3]" (Sf. 25-26)

[1] Arnold Toynbee (Ed.) Le Monde et l'Occident, Paris: Gonthier, 1968, s. 68-72'den Bilal Şimşir, Rumeli'den Türk Göçleri 1877-1885 Belgeler, Cilt 2, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1989, s.XXIX.
[2] Rossitsa Gradeva, Rumeli under the Ottomans: 15th and 18th Centuries: Institutions and Communities [Osmanlı Döneminde Rumeli: 15. ve 18. Yüzyıl: Kurumlar ve Cemaatler], İstanbul: Isis Press, 2004, S. 12-13.
[3] Caroline Finkel, Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300-1923 [Rüyadan İmparatorluğa: Osmanlı İmparatorluğu'nun Öyküsü, 1300-1923], New York: Basic Books, 2007, s.388.

Kanuni mektubunda ne diyor?

2012-01-02T00:04:00.000+02:00

Düş artık yakamızdan Fransa. Başka kapıdan geçin. Bu kapı, o eskiden entrikalarınla sadrazam değiştirttiğin kapı değil. Kanuni'nin kapısı...

Hem 'Düşelim artık şu Türklerin yakasından' diyen ben değilim. Senin öz evlatlarından bir filozof. Şöyle demiş kendi bünyesindeki despotizmi Doğu'ya yıkmaya çalışan aydınlarına: "Türklerin yakasından düşelim artık." Neden söylemiş bu sözü biliyor musunuz? Fransa'da mevcut olan despotik yönetimi gözlerden gizlemek için ikide bir Türklerin despot olduğunu yazıp çizdikleri için. Fransa'nın kendi despotizmiyle yüzleşmesi gerektiğini yüreklilikle dile getiren Althusser'in kendi tarihlerinin gözündeki merteği görmeyen Fransız parlamenterlere söyleyecek çok sözü olmalı.

Sizin anlayacağınız Fransa, tarihi boyunca bizimle oyalandı, bizimle oynadı, böylece kendisine dışarıdan bir tutamak bulmaya çalıştı. Bir başka deyişle Türklerin ve Müslümanların yakasından hiç düşmedi. Bunu görmek için Cezayir'e kadar gitmeye de gerek yok. Antep, Urfa ve Maraş, bir de Antakya halkına sorun, size anlatsınlar zalimliklerini.

Fransa'nın İslam'ı kendi kimliğine ayna olarak tutma alışkanlığı daha 732 yılında başlar. Güya Müslümanlar o tarihte Fransa'ya girmekte iken Poitiers'de durdurulmuştur. Bunu bir kahramanlık destanı olarak anlatırlar. Oysa eskilerden Pierre Loti, yenilerden ise David Levering Lewis'in yakaladıkları gibi ortada zafer diye bir şey yoktur. Sadece Fransa sınırını biraz zorlayan Arapların sonradan başka bir cepheye gitmeleridir söz konusu olan. Ama Fransızlar bu sözde zaferi öylesine allayıp pullamışlardır ki, duyan da İslamiyet'i Avrupa'da durduran güç zannedeceklerdir Fransızları.

Bunu önce Fatih'in, sonra da II. Mahmud'un annesinin aslında Fransız olduğu şaklabanlığı takip etmiş, nihayet işgal ettikleri İslam ülkelerine medeniyet götürdükleri mavalına kadar vardırmışlardır işi. Oysa 1945 gibi geç bir tarihte bile (işgalin 100 yılı dolmuştur çoktan) Cezayirliler vatandaş yapılmadığı gibi, eğitim imkânlarından sadece yüzde 8'i yararlanabilmekteydi. Aynı tarihte Cezayir Avrupalı iş adamları için ucuz işgücü anlamına gelmekteydi. Nitekim Fransız filozofu Sartre, istisnasız bütün Fransızların sömürge yakmacılığından pay aldığını belirtirken modern Fransa'nın hangi pislikler üzerinde yükseldiğini de gayet güzel açıklıyordu.

Sarkozy'ye hediye edilmişti
Başbakan Erdoğan, Fransa Parlamen-tosu'na ve Sarkozy'ye 'soykırımı inkâr yasası' hakkındaki cevabını genellikle yaptığı gibi tarih üzerinden vermeyi tercih etti ve Kanuni'nin 1525 Aralık'ında Fransa Kralı I. François'ya yazdığı mektubu gündeme getirdi. (Kanuni ona "Françesko" diye hitap ediyordu.) Gerçekten de zamanında ve yerinde yapılmış haklı bir çıkıştı bu.

Başbakan'ın okuduğu metin mecburen sadeleştirilmiş ve kısaltılmıştı. Özellikle başlangıcında yer alan Kanuni'nin sahip olduğu ülkeleri sayış kısmı ile François'nın sadece Fransa vilayetinin kralı olduğu vurgusu ve Fransa Kralı'nın Osmanlı'dan yardım isteyişi öne çıkarıldı.

Ancak Başbakan'ın kameralara gösterdiği büyütülmüş Osmanlıca mektup, basına yansıyan fotoğraflarda okunamıyordu. Başında bir tuğra olduğu görülüyor. Altında divani yazıyla kaleme alınmış mektubun uzunca metni yer alıyor. Mektubun levha haline getirilmiş bu halinin daha önce Sarkozy'ye de hediye edildiği de Başbakan tarafından açıklandı.

I. François, 1525 yılında Pavia'da İngiliz-Alman kuvvetlerine yenilip esir düşer. Kralın annesi de Frangipani adlı elçiyi gönderip Kanuni'den yardım ister. Kanuni ise kendisi için daha büyük bir tehlike olan 'Karlo' dediği Şarlken'e karşı Fransa Kralı'nı destekleyeceğini ve ona yardım elini uzatacağını söyler. Söyler ama bunu öyle bir tonda yazdırır ki, orijinali Fransa'da bulunan bu mektup, ne zaman Fransa ile aramızda bir sorun çıksa milliyetçilik duygularımızı kabartır durur.

Kanuni'nin mektubu
"Ben ki sultanü's-selatin ve burhanu'l-havakin tac-bahş-i husrevan-i ruy-i zemin zıllullah fil ardeyn, Akdeniz'in ve Karadeniz'in ve Rumeli'nin ve Anadolu'nun ve Karaman'ın ve Rum'un ve vilayet-i Zulkadriye'nin ve Diyarbekr'in ve Kürdistan'ın ve Azerbaycan'ın ve Şam'ın ve Haleb'in ve Mısır'ın ve Medine'nin ve Kudüs'ün ve külliyen diyar-ı Arabın ve Yemen'in ve dahi nice memleketlerin abay-ı kiram ve ecdad-ı izamım enarallahu berahinehum kuvvet-i kahireleri ile feth eyledikleri ve cenab-ı celalet-meabım dahi tiğ-ı ateşbar ve şemşir-i zafer-nigarı ile feth eylediğim nice diyarın sultanı ve padişahı Sultan Bayezid Han oğlu Sultan Selim Han oğlu Sultan Süleyman Hanım. Sen ki Françe vilayetinin Kralı Françeskosun. Dergah-ı selatin-penahıma yarar adamın Frankipan ile mektup gönderip ve bazı ağız haberi dahi ısmarlayıp memleketinize düşman müstevli olup, elan habsde idüğünüzi i'lam edüp halasın hususunda bu canibden inayet ve medet isti'da eylemişsiz. Her ne ki demiş iseniz benüm paye-i serir-i âlem-masirime arz olup ala sebili't-tafsil ilm-i şerifim muhit olup tamam malumum oldu. İmdi padişahlar sınmak ve habs olunmak aceb değildir, gönlünüzü hoş tutup azürde-hatır olmayasız. Öyle olsa benim abay-ı kiramım ve ecdad-ı izamımız nevveralahu merakidehum daima def'-i düşman ve feth-i memalik için seferden hali olmayup biz dahi anların tarikine salik olup her zamanda memleketler ve sa'b ve hasin kaleler feth eyleyüp gece gündüz atımız eyerlenmiş ve kılıcımız kuşanılmıştır. Hak subhane ve taala hayırlar müyesser eyleyüp meşiyyet ve iradeti neye müteallik olmuş ise husule gele. Baki ahval ve ahbar ne ise mezkur âdeminizden istintak olunub malumunuz ola, şöyle bilesiz."

Başbakan Erdoğan'ın okuduğu mektubun metni ise şöyleydi:
"Ben ki sultanların sultanı, hakanların başı, krallara taç giydiren, Allah'ın yer yüzündeki gölgesi ve atalarımın fethettiği Akdeniz'in, Karadeniz'in, Anadolu'nun, Karaman'ın, Sıvas'ın, Zulkadriye'nin, Diyarbekir'in, Kürdis-tan'ın, Azerbaycan'ın, Acem'in, Şam'ın, Haleb'in, Mısır'ın, Mekke'nin, Medine'nin, Kudüs'ün, Arabistan'ın ve Yemen'in ve de ateş saçan mızrağımın ve zafer getiren kılıcımın gücüyle sahip olduğum nice ülkelerin sultanı ve padişahı olan Sultan Süleyman Hanım. Sen ki Fransa ülkesinin kralı olan Françesko'sun. Kralların sığınağı olan kapıma mektup göndererek, ülkenizin işgale uğradığını ve esir edilerek hapse atıldığınızı bildirmişsiniz. Bu durumdan kurtulmak için benden yardım istiyorsunuz. Gönlünüzü ferah tutun ve sakın üzülmeyin. Sadece Allah'ın dediği olur. Ne yapacağımı elçinizden öğreneceksiniz. Selim'in oğlu Süleyman. 1526 - İstanbul."

İki mektubun karşılaştırmasından sonra şu farklılıklara tespit ettim: 1) Halil İnalcık hoca mektubun 1526'da değil, 1525'in Aralık'ında gönderildiğini yazar. 2) Orijinalinde Sivas yerine 'Rum' denilmektedir. 3) Rumeli kelimesi çıkarılmıştır. 4) Bunun yerine metinde nedense yer almayan Mekke ve Acem kelimeleri İbrahim Paşa'nın başka bir mektubundan alınmıştır. 5) Mektubun son kısmı çok özet geçilmiştir.

Mustafa Armağan
(Zaman, 25.12.2011)

En ilginç padişahlardan biri

2012-01-01T23:57:00.000+02:00

Bundan 250 yıl önce Osmanlı padişahlarının en ilginçlerinden biri, III.Selim dünyaya gelmişti.

1761 yılı aralık ayının 24’ünde, imparatorluğun henüz üç kıtada yaşadığı bir dönemde doğdu. Toprak kayıpları vardı ama kimse onun yıkılacağını henüz düşünemezdi. Lakin içerideki ideoloji alt üst olmuş vaziyetteydi. 1699’un kayıpları bir yana, şehzade Selim’in doğumundan 13 yıl sonra Osmanlı II. Katerina Rusya’sı karşısında ilk defa ağır ve telafi edilmez yenilgiye uğramış ve Küçük Kaynarca Antlaşması’nı imzalamıştır.

Babası III. Mustafa kahrından öldü. 1783’te Kırım ve Kuban da elden çıkınca imparatorluğu yönetenler ve halk ilk defa Müslüman ve Türk bir bölgeyi kaybetmekten dolayı bir dağınıklığa uğradılar. Ne var ki bu imparatorluk kendini yenilemek için bazı reform ve düzenlemelere de gitmeyi biliyordu. 18’inci yüzyıl boyunca Avusturya ve Rusya’ya karşı direnebilmişti.

Zekiydi, çok iyi şiir bilirdi
Babası III. Mustafa ölünce garip veraset sistemimiz dolayısıyla tahta şehzade Selim değil, amcası I. Abdülhamid geçti. Mamafih şunu söylemek gerekir, şefkatli ve adil bir hükümdardı. Şehzade Selim’in yani veliaht-ı saltanatın dış dünya ile temasına ses çıkarmadı. Bu dış dünya ile temas sadece müzisyen, şair ve alimlerle sınırlı değildi; bazen başkentteki yabancılarla olduğu gibi hatta Fransa Kralı XVI. Louis ile mektuplaşmaya bile başladı. XVI. Louis’nin tavsiyeleri korkunç şeyler değildi. Birçok kimsenin sandığının tersine aklı başında bir kraldı, onu felaketine götüren Fransa’daki ters rüzgarlar olmuştur. Kuşkusuz ki bir veliahdın dış devletlerle ve hükümdarlarla bu gibi teması büyük Petro ve veliaht Aleksyin akıbetini düşünürsek ağır cezayı gerektirirdi. I. Abdülhamid bu eylemi reddetti ve onu sarayda sıkı bir göz hapsine aldırtmakla yetindi.

Veliahdın gözü açılmıştı, zekiydi, iyi şiir biliyordu. Musiki ustalığı ve Türk müziğindeki kompozitör olarak katkıları herkesin malumudur. Sanatı seviyordu ve sanatçıları takdir eden, hatta onlara aşırı derecede saygı duyan bir hükümdardı. Güzel Türkçesi, musiki zevki ve edebiyat yeteneği yanında hat sanatı ile ilgisi yoktu ve yazısı gayet kötüydü.

1808’de sarayda öldürüldü
Dar bir müşavirler kadrosunun kurduğu çembere girmeye müsaitti. Bu onun hem kurmak istediği yeni askeri birliklerin (olası Nizam-ı Cedid) yarattığı fesadı, hem de vergi yolsuzluklarının yarattığı etkileri ve homurtuları duyup değerlendirmesine mani olacaktır. Neticede 1807 yılında pekala önleyebileceği şehir ayaklanması ile boğazdaki kale yamaklarının (muhafız bile değil) başı Kabakçı Mustafa ihtilali ile devrildi ve saraydaki ‘Şimşirlik’ denen hücreye kapatıldı. Saltanat kendinden sonra gelen IV. Mustafa’ya yani amcasının silkine geçmişti. Öbür kuzeni II. Mahmud ile arası fevkalade iyiydi. IV. Mustafa için bu söylenemez.

Bir yıllık kaos dolu bir idareden sonra Rumeli’nin ayanları ve başı bozuk orduları adeta 100 sene sonraki bir olayı andırır şekilde başkente yürüdü. Alemdar III. Selim’in hayatını kurtaramadı. 28 Temmuz 1808’de saraydaki cinayet bir katliama dönüşecekken Osmanlı tahtının son erkeği Mahmud’un hayatı kurtarıldı ve son Osmanlı, cemaat başı olarak II. Mahmud unvanı ile tahta geçti. Bundan sonra bütün Osmanlılar onun sulbünden gelecektir.

16 nikah kıydı, çocuğu olmadı
III. Selim rivayetlere göre 16 kere nikah kıymış, bugün dahi ürolojik bir tedaviyle çok kolay çözümlenmeyecek akametten dolayı hiç çocuğu olmamıştır. İlk Avrupa tarzında portresi yapılan hükümdar odur. Alaturka musikinin büyük üstadı garp müziğini de dinlerdi. Ve saray onun döneminde büyük değişiklikler yaşadı. II. Mahmud’un Topkapı Sarayı’ndan hiç hoşlanmadığını göz önüne alırsak, bu imparatorluk evinin gerçek son sahibi odur.

Döneminde ihtilalci Fransa ile Avusturya ve Rusya gibi devletlere karşı ittifak yapıldı, doğru bir politikadır. Sonra da Bonaparte çığrından çıkınca Fransa’ya karşı Rusya ile bir ittifak yapıldı. Amiral Uşakov ve Amiral Kadir bey arasındaki bir ittifakla Adriyatik’teki İyon adaları Fransa’nın elinden alındı ve müşterek himaye altında Yedi Ada Cumhuriyeti kuruldu. Yunanistan tarihinin bu faslı unutmamalıdır, Balkanlar ilk cumhuriyeti monarşist Osmanlı imparatorluğu ve Rusya’ya borçludur. III. Selim döneminde Avrupa ile de daimi ikamet elçilikleri kuruldu, bu bir anlamda ama sadece teşkilat olarak modern Türk hariciyesinin temeli sayılıyor, yıl 1793. Lakin suret-i katiyede Osmanlı diplomasisinin ve dış ilişkilerin tarihini ve tecrübesini ve geleneğini bu kadar yeni zamanlara koymayalım.

Bir büyük adamın 250’nci doğum veya ölüm yıldönümü uygar ülkelerde hususi tören toplantı ya da yayınlarla kutlanır. Ne yazık ki Türk kültürünün ve çağdaşlaşmamızın bu ünlü öncüsünün 250’nci doğum yıldönümünü unuttuk. Hiç değilse bu ay onun ayı olmalıydı.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 01.01.2012)

"Osmanlı Ermenilerine Ne Oldu?"dan alıntılar - 5: Tehcir Emrinin Sebepleri

2011-12-29T23:38:00.000+02:00

Hemen hemen tüm Ermeni yazarlar, tehcirin arkasında Ermeni nüfusu yok etme niyetinin yattığını savunmaktadır. Türk tarafı, Ermenilerin devlete ihanet etmeleri ve ciddi bir askeri krizin yaşandığı o dönemde, Ermenilerin ayaklanmasının ülkenin hayat mücadelesini tehdit etmesi nedeniyle tehcirin zaruri olduğunu ileri sürmektedir. Talat Paşa'nın ölümünden sonra yayınlanan hatıralarına göre Osmanlı Ermenilerinin tehcir edilmesi, "önceden hazırlanmış bir planın" sonucu değildi; fakat Kafkasya Cephesi'nin gerisinde silah ve teçhizat tedariki Rusya tarafından yapılan "güçlü Ermeni eşkıya topluluklarının" asilik faaliyetleri nedeniyle zorunlu hale gelmişti. "Tüm bu Ermeni eşkıyalar, yerli Ermenilerin yardımını alıyordu. Türk jandarma birlikleri peşlerine düştüğünde, Ermeni köylerine sığınıp saklanıyorlardı.[1] Türk devletinin resmi bir yayınına göre, "Osmanlı hükumetinin Ermenileri tehcir etmekteki başlıca gayesi, gerilla gruplarına yardım etmelerini engellemek" ve Ermenileri demiryollarından, savaş bölgelerinden ve diğer stratejik mevkilerden uzaklaştırmaktı. "Açıkcası, Osmanlıların aynı ölçüdeki bir diğer amaçları da, Ermeni nüfusu [çeşitli bölgelere yayıp] seyrelterek [devrimci hareketlerden etkilenen] "kritik kitle"yi en aza indirgemekti.[2]" (Sf.251)

Enver Paşa, birçok defa Büyükelçi Morgenthau'ya, (muhtemelen 1908'de Jön Türklerin iktidara el koymalarına atıfta bulunarak) devrim yapmak için yirmi kişinin yeterli olduğunu ve bu sebeple hükumetin bağımsızlığını kazanma niyetinde olan Ermeni cemaatine karşı zor kullanmak zorunda kaldığını anlatmıştır.[3] (Sf.251)
...
Tehcir emrinin alınmasındaki asıl etkenin, Van kentinde çıkan ve Türk kuvvetlerinin 17 Mayıs'ta Rus birliklerine teslim olmasıyla sonuçlanan ayaklanma olduğu söylenmektedir. (Sf.252)

"Ermeni nüfusun yerini toplu halde değiştirme fikri, Van ayaklanmasının ardından doğdu.[4]" (Sf.252)

[1] Talat Paşa, "Posthumous Memoirs of Talat Pasha", s.294.
[2] McCarthy ve McCarthy, Turks and Armenians, s.52.
[3] Roderic H.Davison, Turkey, s.118.
[4] Orel ve Yüce, The Talat Pasha "Telegrams", s.115.

Yedikıta Dergisi'nin 41.Sayısı

2011-12-29T12:01:00.000+02:00

Yedikıta Tarih ve Kültür Dergisi bu ay, Malezya’yı İdare Eden Osmanlı Nesli ve Çerkez Cariye Rukiye Hanım dosyasını kapağa taşıyor.

19. yüzyıl Osmanlı Haremi’ndeki Çerkez cariyelerden Rukiye Hanım’ın sultantarafından Malezya’ya gönderilişi, Johor sultanının kardeşiyle evlendirilişi, çocukları ve torunlarının Malezya Malezya Devleti’nin çeşitli kademelerinde önemli vazifeler alması masaya yatırılıyor. Dergide, Prof. Dr. Kenan Ziya Taş’ın Ortadoğu’da Bir Osmanlı Projesi: Kudüs Selahaddin Eyyubî Külliye-i İslâmiyesi makalesi de özellikle Kudüs ve Ortadoğu ile ilgilenenlerin okuması gereken önemli bir makale.

“Çok gecikti bize matbaanın gelişi... Sırf bu yüzünden geri kaldık biz!” gibi basmakalıp sözler artık çok eskidi!.. Acaba gerçekten durum böyle miydi?.. "Ahh Matbaa Vahh Matbaa!" İsimli makale bu düşünce üzerine farklı bir yaklaşım getiriyor.

Yedikıta tarih ve kültür seyahatinde, Yunus Emre’nin Unutulan Dertli Dolabı ve Bir Alman Prensinin Gözüyle Osmanlı Askeri makaleleri de dikkat çekiyor.

Bu sayıda dergide ek olarak 2012 Masa Takvimi hediye ediliyor.

Birbirinden orijinal makalelerin yayınlandığı Aylık Tarih ve Kültür Dergisi Yedikıta, seçkin bayii ve kitap evlerinde...

YEDİKITA Tarih ve Kültür Dergisi

Selman Kılınç / 0 212 6578800 – 157

bilgi@yedikita.com.tr

“Ekberiyyet Sistemi” bir sivilleşme adımı mıydı?

2011-12-28T10:23:00.000+02:00

İlk defa Osmanlı kanunlarını toplayıp yasalaştıran Fatih’in kanunlarından birisi de, “bireye zarar vermek, kamuya zarar vermekten evladır” prensibince hazırlanan kardeş katlini meşru kılan kanundur. Kardeş katli bu suretle “siyasi otoriteyi zayıflatan ve toplumsal karışıklığa yol açan iktidarın bölünmesine karşı bir tedbir olarak meşrulaştırılmıştı”.

Ancak, 17. yüzyıla gelindiğinde devlet, savaşlar ve iç bunalımlar nedeniyle bir otorite boşluğu ile yüz yüze gelmiş ve I. Ahmed’den itibaren Osmanlı saltanat sisteminde, III. Murad ve III. Mehmed dönemlerindeki kardeş katli uygulamalarına uyulmaması yeni bir veraset anlayışını da beraberinde getirmişti. Nitekim, 22 Aralık 1603 (18 Recep 1012) tarihinde henüz 14 yaşında Osmanlı tahtına oturan I. Ahmed (1603-1617), Fatih Kanunnamesi’ndeki “Nizam-ı âlem” için olan kardeş katli uygulamasına son vererek kardeşi Şehzade Mustafa’nın hayatına dokunmamıştı. Kardeş katli uygulamasına son verilmesiyle de, hanedanın en yaşlı erkek üyesinin tahta geçmesini öngören “ekberiyyet” kuralı uygulanmış ve bu kural “IV. Mehmed’in tahttan indirilmesinden sonra meşrulaşmış, Meşrutiyet ile birlikte de yasalaşmıştı”.

Ekberiyyet sistemine göre, tahta hanedanın en yaşlı ve en olgun üyesi geçiyor, III. Mehmed’den sonra şehzadeler sancak valiliklerine gönderilmiyorlar ve “sarayda aktif idari hayattan tecrit edilmiş bir şekilde ‘kafes’ arkasında bir hayat yaşama mahkûm ediliyorlardı”. Buna karşın bu sistemle, tahta kimin geçeceği sorununa bir çözüm bulunuyor ve tahta geçecek kişinin bilinmesiyle de taht kavgalarının önüne geçilmiş oluyordu. Ayrıca, “ekberiyyet sistemi, gerçekte bürokrasinin baskı ve telkini altında yetişen şehzadelerin tahta geçtiklerinde idarenin kolektif aklına teslim olmasını ve çoklu bir dengeye oturan yönetim mekanizmasının neresinde duracağını öğrenmesini sağlıyordu”.

Ancak “o günün şartlarına göre veraset hukukunda son derece önemli bir reform” olarak kabul edilen bu sistem, bugün dahi pek çok yerli ve yabancı araştırmacının eleştirilerine maruz kalmıştır. Hatta eleştirilerinin dozunu kaçıranlar, “kafes” usulüyle yeteneksiz ve tecrübesiz padişahların yetiştiği tezine dayanarak, Osmanlı gerilemesindeki en büyük payı bu sisteme bağlıyorlar. Bunlara rağmen, bu tezi kabul etmeyen ve sistemle ilgili tabuları yıkarak ilginç bilgiler veren araştırmacılar da mevcuttur. Söz konusu araştırmacılardan biri olan ve genç bir yaşta vefat eden Marshall G. S. Hodgson, “bu sistemle sarayın, başına buyruk padişahların çıkma ve keyfi icraatlarda bulunma riski ile önlendiğini” dile getiren çok önemli bir tespitte bulunmuştur. Bununla beraber, “hanedanın en yaşlı üyesini tahta çıkarmak, bir yandan Osmanlı hanedanının tahta geçme sistemini bir kurala, daha doğrusu protokole bağlarken, öbür yandan da gittikçe iktidar üzerindeki nüfuzunu artıran askerin ikide bir devlet işlerine burnunu sokmasının önüne geçmek amacına matuf bir tedbirdi. Başka bir deyişle, bu adım da sivilleşmenin bir uzantısıydı”. Böylece bu sistemle birlikte, bürokrasi iktidara el koymuş ve Halil İnalcık’ın da ifadesiyle, “mutlakıyetçi merkezi idarenin kurulması yönünde önemli bir dönüm noktası” olmuştu.

Necdet Sevil / Dünya Bülteni

Kaynaklar:
Cemal Kafadar, “Osmanlı Tarihinde Gerileme Meselesi, Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak…, (Haz: Mustafa Armağan), İstanbul 2011. (s. 97-151)
Mustafa Armağan, “Osmanlı Gerilemesi Masalından Uyanmak!”, Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak…, (Haz: Mustafa Armağan), İstanbul 2011. (s. 31-59)
Ziya Kazıcı, Osmanlı Devleti Tarihi, İstanbul 2011.
Feridun Emecen, “Kuruluştan Küçük Kaynarcaya”, Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi I (Ed: Ekmeleddin İhsanoğlu), İstanbul, 1994.

"Osmanlı Ermenilerine Ne Oldu?"dan alıntılar - 4: Ermeni Mezalimi

2011-12-28T00:22:00.001+02:00

"1997 yılında basılmış olan bir Türk-Amerikan ortak yayınına göre, "milletler arası çatışmada hayatını kaybeden" Müslümanların sayısı bir milyondan fazladır.[1] Cemal Paşa'nın 1922 yılında yayınlanmış olan hatıralarına göre, Ermeni Mezalimi, bir buçuk milyon Türk ve Kürt'ün yaşamlarına mal olmuştur. [2] Tarihçi Mim Kemal Öke, Cemal Paşa'nın bu tahminde bulunmasının ardından ortaya çıkarılan belgelerden toplanan istatistiki bilgilerle bu sayının doğrulandığını belirtmektedir. Bununla birlikte, bu ölümlerin nedenleri arasında Ermenilerin yaptığı katliamların yanı sıra, Ermenilerin sorumlu tutulamayacağı kesin olan "göç, hastalık, savaş, açlık ve iklim koşulları" gibi etkenlerin de yer aldığını belirtmektedir.[3]" (Sf.188-189)

[1] Türk Amerikan Dernekleri Asamblesi, Armenian Atrocities and Terrorism, s.3.
[2] Cemal Paşa, Memories of a Turkish Statesman, s.281.
[3] Mim Kemal Öke, The Armenian Question 1914-1923, s.135.

"Osmanlı Ermenilerine Ne Oldu?"dan alıntılar - 3: Talat Paşa

2011-12-27T23:11:00.000+02:00

Talat Paşa, Ermeni muhacirlere karşı suçlar işlendiğini bizzat kabul etmiştir. Ölümünden sonra yayınlanmış olan hatıralarında, savaş döneminin Osmanlı Dahiliye Nazırı olan Talat Paşa, aşırılıklardan ve zulümlerden şöyle söz ediyordu:

"Tehcirin her yerde kanunlara uygun şekilde gerçekleştirilmediğini kabul etmem gerekir. Bazı yerlerde, yasalara aykırı eylemler ifa edilmiştir. Ermeniler ile Müslümanlar arasında halihazırda var olan düşmanca duygular, bunlardan ilkinin barbarca faaliyetleriyle güçlenmiş ve çok üzücü sonuçlar doğurmuştur. Bazı görevliler kendilerine verilen yetkiyi kötüye kullanmıştır ve birçok yerde halk önleyici tedbirleri kendi eliyle almaya kalkışınca masum insanların haklarına tecavüz edilmiştir. Bunu itiraf ediyorum. Ayrıca bu aşırılık ve zulümleri engelleme veya en azından faillerini yakalama ve ciddi biçimde cezalandırma görevinin hükumete ait olduğunu da kabul ediyorum."* (Sf:180)

* Talat Paşa, Posthumous Memoirs of Talaat Pasha", Current History 15 (1921): 295. Berlin'de bir Ermeni'nin suikastına kurban giden Talat Paşa'nın dul kalan eşi, Talat Paşa'nın orijinal el yazısının yaklaşık elli sayfasını içeren bu makalenin yayınlanması sağlamıştır. 1946 yılında bütünüyle yayınlanan hatıraların ne kadar değiştirilerek yayınlandığı konusunda bazı sorular gündeme gelmiştir. (bkz. Dadrian, "The Armenian Genocide and the Pitfalls of a 'Balanced' Analysis", s.120-21). Suny 1921'de yayınlanan alıntı metnin doğruluğunu kabul etmektedir. Ben de (Guenter Lewy) Suny ile aynı fikirdeyim.

Rönesans’ın en ilginç papası

2011-12-27T10:20:00.000+02:00

X. Leo bilimi ve Rönesans dönemi sanatçılarını desteklemesine rağmen hafifmeşrep ve müsrif bir papa olarak hatırlanıyor.

1475 Aralık’ın 11’inde Floransa’nın diktatörü, kültür tarihinin en ünlü patronlarından muhteşem Lorenzo diye bilinen Lorenzo Medici’nin ikinci oğlu Giovanni dünyaya geldi. 1 Aralık 1521’de, yani bundan 490 yıl önce öldü. Giovanni bir geçiş döneminin hem muhteşem işler yapan hem de kilise tarihinin en çok nefret edilen eylemlerine öncülük eden biri olmasa 500’üncü yıl anma törenlerinin yapılacağına şüphe olmazdı. Ama bu dünyada 10 yıl sonra dahi Rönesans’ın bu büyük kültür adamının yaptıklarını anacak kadar hoşgörünün gelişeceğini bekleyemeyiz.

Ağabeyi Giuliano, Floransa’nın (yeni Toscana dükalığının) başına geçti; ikinci çocuk olarak ona kiliseye geçiş kalmıştı. Servet ve Medici hanedanının İtalya’daki kudretiyle çok erkenden, rahip bile olmadan, 16 yaşında kardinal yapıldı. Genç kardinal 38 yaşında, ikinci Julyus’u takiben, 1513 yılı 9 Mart’ında papa seçildi. Kültürlüydü, derin Katolik din adamlarının çoğu gibi Yahudilerin Talmut’u ile dahi bilgilenmişti. Kur’an tercümeleri ile de ilgilendiği söyleniyor. Sanatların hepsiyle iç içeydi. Annesi prenses Clarice Orsini sayesinde Roma soyluları da onun elindeydi. Pico dello Mirandolo, Marsilio Ficcino ve sonradan kendisinin kardinal yaptığı ama ne derecede dindar olduğu şüpheli Dovizio Bibiena gibi en iyi hocaların eğitiminden geçti.

Fransızlarla anlaştıktan hemen sonra Haçlı seferi planladı
Floransa’daki yaşamını genç bir kardinal olarak bu şehrin kültürel zenginliklerini tatmak ve feci kavgalarına maruz kalmakla geçirdi. Mutaassıp ve militan Dominiken keşiş Savanorole’nin şehrin dini hayatını altüst edişini, mevcut kiliseye saldırışını gördü. Doğacak Protestanlık aslında İtalya’daydı. Pietro Pomponazzi gibi sıkı Aristocu mantıkçılar komünyonun (ekmek ve şarapla İsa’nın beden ve ruhuyla aynileşmesi) mümkün olmayacağını ileri sürüyorlardı. Ama kilisenin ve şehrin yaşadığı bu dehşet onu Katolik kilisesine bir kurum olarak daha çok bağladı ve nihayet Fransa Kralı VIII. Charles’ın İtalya’yı istilasını gördü. Kilise zaten Borgiaların hâkimiyetiyle hayli kötü bir şöhretin içine girmişti. X. Leo unvanıyla papa olan Giovanni Medici’nin kendine özgü hafif meşreplikleri ve yolsuzlukları onlar kadar yıkıcı olmadı. X. Leo yeni kral I. Fransua ile anlaşarak Fransa’yı İtalya’dan uzaklaştırmayı becerdi.

Papa üstelik Müslümanlara karşı bir haçlı seferini de planladı ama hiçbir şey yapamadı. Türklerin en esaslı müttefiklerinden biri, Almanya’dan yükselen Martin Luther ve Melanchton’un Protestan hareketi ve Thomas Münzer’in içinde olduğu köylü ayaklanmalarıydı. Neo-Rönesans İtalyası’nda sanatları tutan, ilimleri destekleyen, aslında belki de en açık fikirli papaydı ama gelişme durdurulmazdı. Katolik kilisesi yani o kiliseyi temsil eden gemi onun zamanında rotasını adamakıllı şaşırdı.

Rönesans’ın tarihini yazanlar X. Leo’yu müsrif ve ahlak düşkünü olarak gösterir. Modern Almanya’nın ün yapan tiyatro yazarı Dieter Forte “Martin Luther, Thomas Münzer veya Muhasebenin Başlangıcı” onu hafifmeşrep ve ikiyüzlü inançsız bir papa olarak resmeder. Daha aklı başında olanlar ise onun Rafael gibi, Michelangelo gibi Rönesans büyüklerini destekleyişine değinir. Ne var ki; alacaklarını talep eden bu sanatçılara haklarının verilmemesi, hatta itilip kakılmaları da yine bu papanın işidir.

Ölümünün ardından gelen çöküşü tahmin edemedi
Martin Luther 1517’de ünlü 95 tezini ilan ettiği vakit en azından Almanya’dan gelecek endülüjans (günahların affı beratı) satış paraları azalmaya başladı ve Katolik kilisesi o günden sonra hızla parçalandı. Yavaş yavaş Lutheran düşünce ve hareket Alman sınırlarını aştı. Macaristan’ın Erdel bölgesine, Danimarka, Norveç ve bütün İskandinavya’ya kadar yayıldı. Evvelki çöküntülerin bedelini muhteşem Lorenzo Medici’nin genç papa oğlu ödemiştir. Reformasyonun ilk belirtilerini Bohemya’da Ian Hus ile yaşayan Hıristiyan dünya, İncil’in metninin doğru olarak düzenlenip milli dillere tercümesini de Martin Luther’den önce Rotterdamlı Erasmus ile yaşamıştı ve bütün bu gelişmeler onun devrinde düğümlendi.

Yavuz Sultan Selim’in Ortadoğu’daki seferlerini tamamlayıp gözlerini dedesi Fatih gibi Avrupa’ya çevirdiği söylenen bir çağda papa olmuştu. Macaristan’ı desteklemeye karar verdi. Türklere karşı batıyı savunmada ümidi oydu ama doğrusu Batı Avrupa hiç de onun gibi bu işlere niyetli değildi. Nihayet muhteşem Süleyman’ın çağında önce kendisinin sadık izleyicisi Macaristan 1526’da ortadan kalkacak ve ardından Katolik dünya yani Fransızlar ve Habsburglar karşı karşıya gelecektir. X. Leo 1521 Aralık’ında öldüğü zaman bu korkunç çöküşü göremedi. Ama Roma kilisesi de artık Avrupa dünyasından kültür ve inanç bakımından değilse de, siyasi yönden çekilmeye başlamıştı.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 25.12.2011)

Fransa ile alçak sandalye krizi

2011-12-27T10:05:00.000+02:00

(Doç. Dr. Erhan Afyoncu nun Fransa ya Osmanlı Tokadı adlı kitabı geçen hafta çıktı.)

Doç. Dr. Erhan Afyoncu’nun geçen hafta piyasaya çıkan ‘Fransa’ya Osmanlı Tokadı’ adlı kitabında ilginç bir ayrıntı dikkat çekiyor. Yaklaşık 2 yıl önce İsrail Dışişleri Bakan Yardımcısı Ayalon Oğuz Çelikkol’u alçak koltuğa oturtmuş ve bu durum Türkiye ile İsrail arasında ‘koltuk krizi’ne neden olmuştu. Afyoncu’nun kitabına göre Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa da 1676 yılında Fransız Elçisi Marki de Nointel’i kabulünde hemen yanındaki yüksek sedire değil de kuralların aksine alçak bir sandalyeye oturttu.
O dönemde Osmanlı ile Fransa arasında ‘iskemle krizi’ne yol açan bu olay şöyle gerçekleşti:

Marki de Nointel, yeni göreve başlayan Merzifonlu’yu tebrik için saraya geldi. Diplomatik kurallar hiçe sayılarak karşılanan Nointel, Sadrazam’ın çalışma odasına alındı. Görevliler tarafından sedire değil de iskemleye oturtulmak istenen elçi, bu duruma direndi. Elçinin bağrışlarını duyan Merzifonlu, elçi yatışana kadar içeri girmedi.

Bu sırada Divan-ı Hümâyun Tercümanı Mavrokordato araya girdi ama Marki bağırmaya devam edince Mavrokordato, oturma şeklinin bizzat sadrazamın emri olduğunu söyledi. Bundan sonrasıyla ilgili tarihi belgelerde bir kayıt yok ama çeşitli rivayetler var.

Nointel’in iskemleyi sedirin üzerine koyduğu da söyleniyor, huzura haysiyet kırıcı şartlar altında kabul edilmekten vazgeçtiği de… Ancak kesin olan bir şey var ki iskemle meselesi, uzun bir süre Osmanlı İmparatorluğu ile Fransa arasında tartışmalara konu oldu.

Nasıl çözüldü?
İskemle tartışması, daha sonra çözüldü. İstanbul’da ciddi mali sıkıntılar yaşayan elçi, aracılarla sadrazamdan yeni bir randevu istedi. Elçi, Divan-ı Hümâyun’da Merzifonlu tarafından, kendisinden daha alçak bir sedirde oturtularak kabul edildi ama bu Nointel’in elçiliğinin de sonunu hazırladı. 1678’de elçinin görevine son verildi. Osmanlı ile Fransa’nın arasını açan olay ise Osmanlı yıllar önce Viyana surlarına dayandığında Fransa’nın Avusturya’ya yardım etmesiydi.

Marki o günü anlatıyor
Marki de Nointel’in 5 Mayıs 1676 tarihli raporundan:
“Dar dehlizlerden geçerken beni tanımıyor gibi görünen veya kabul salonuna girmek için fazla tahallük gösteren bir kısım Türklere çarparak onları bertaraf ettim; bunlar eğer duvarlara tutunmasaydılar yere düşebilirlerdi; onlar bu tarzdaki hareketimi, mecburlarmışçasına, büyük bir müsamaha ile karşıladılar. Mavrokordato’nun ise, benim Türklere karşı olan haklı nefretimi hafifletmek istediğini bildiğimden onu kolundan tutarak durdurdum, zorla geri çekildi ve sadrazamın beni kabul edeceği yere girdim.”

Kaynak: Radikal

Tarihçilik Mesleği: Türkiye'de Tarihçilik

2011-12-23T17:44:00.000+02:00

İlmi Etüdler Derneği (İLEM) ilmi, siyasi, toplumsal ve iktisadi konularda özgün tez ve yaklaşım sahibi akademisyen ve araştırmacıların birikimlerini paylaşmak, daha derinlikli biçimde bu konuların tartışılmasını sağlamak amacıyla İLEM Seminerleri başlığıyla seminerler düzenlemektedir. 2011 yılının son semineri Doç. Dr. A. Teyfur Erdoğdu’ nun “Tarihçilik Mesleği: Türkiye'de Tarihçilik” başlıklı semineri ile 24 Aralık cumartesi günü saat 18:00’de dernek merkezimizde gerçekleştirilecektir.

Erdoğdu bu seminerde, Tarih kelimesini kökenbilimsel bir yaklaşım ile analiz ederek tarih metodolojisi hakkında değerlendirmelerde bulunacaktır. Tarihçinin konu seçimi ve seçtiği konuyu ele alırken ulaştığı sebep ve amillerin, seçimindeki müdahalesinin tarih yazımını nasıl etkilediğini açıkladıktan sonra Türkiye’deki tarihçilerin metodolojileri hakkında bilgiler verecektir. Teyfur Erdoğdu sunumunu, Tarihçilerin dar alanda ve tekil konularda uzmanlaşma eğilimlerinin arkasında yatan sebepler nelerdir? Tarih sizce bilim midir? Değilse tarih, bilimin neresinde durur? gibi sorulara cevap vererek bitirecektir.

İletişim Bilgileri
Onur Günaydın
Tel&Faks: 0216 310 4318 Mobil: 0537 495 6463
Web: www.ilmietudler.org E-posta: bilgi@ilmietudler.org
Adres: Halk Cad. Türbe Kapısı Sok. Hektaş İş Merkezi, No: 13/4 Üsküdar – İstanbul.

İlmi Etüdler Derneği (İLEM)

İLEM, ilmi geleneğimizi sürdüren ilim adamlarının yetişmesine zemin oluşturarak insanlığın sorunlarına çözüm üreten ilmi çalışmalar yapmak amacıyla 2002 yılında kuruldu.

İLEM’de çalışmalar lisans ve lisansüstü olarak iki farklı alanda devam etmektedir. Lisans öğrencilerine yönelik İLE Eğitim Programı’nda akademik çalışmalar yapmak isteyen lisans öğrencilerinin; insanı, toplumu ve dünyayı tanıyıp çözümleyebilmelerini sağlayacak ilmi ve fikri donanım ve bakış açısı ile ilmi çalışmalarına yön verecek ahlaki bir duruş ve anlayış kazanmaları amaçlanmaktadır. Eğitim programında katılımcılar seminerlere, haftalık okuma ve tahlil çalışmalarına, dönem arası ve yaz yoğun eğitim programlarına katılmakta, akademik danışmanlık ve dil gelişimine yönelik destek almaktadırlar.

Lisansüstü düzeyde ise İLEM’in misyonu doğrultusunda nitelikli ve özgün bilgi üretimi amacıyla oluşturulan ihtisas çalışmalarında seminerler, tez sunumları, özel eğitimler, atölye çalışmaları, okuma grupları, araştırma ve yayın faaliyetleri yer almaktadır. İLEM, araştırmacıların ve akademisyenlerin ilmî çalışmalarını kamuoyuna ulaştırmak amacıyla çeşitli akademik yayınları da gerçekleştirmektedir.

İLEM, lisans ve lisansüstü düzeydeki akademik programlarının yanında, bu çalışmalarda yer alma fırsatı olmayan kesimlerin de katılımına açık olarak düzenlediği önemli toplumsal meseleleri konu alan konferans, sempozyum, anma toplantısı, panel gibi akademik etkinlikler de düzenlemektedir. Akademik birikimlerin toplumla paylaşıldığı bu etkinliklere Türkiye’den ve dünyanın farklı ülkelerinden akademisyenler katılmaktadır.

Kaynak: İLEM

Tarihçi Kitabevi 65.Söyleşi: Cemal Kafadar

2011-12-22T11:01:00.001+02:00

"Harvard Üniversitesi'nde Türklük Araştırmaları'nda Profesör olan Cemal Kafadar, 24 Aralık 2011 Cumartesi günü, saat 15:00'da Tarihçi Kitabevi'nde bizlerle birlikte olacaktır. "Cemal Kafadar ile Sohbet"e hepinizi bekliyoruz."

Cemal Kafadar
1954'te İstanbul'da doğdu. McGill Üniversitesi İslami Araştırmalar Enstitüsü'nde Osmanlı Tarihi üzerine doktorasını yaptı, 1985-89 yılları arasında Princeton Üniversitesi'nde bulundu.

Cemal Kafadar Harvard Üniversitesi’nde Türklük Araştırmaları Profesörüdür. Doktorasını 1987 yılında McGill Üniversitesi İslam Araştırmaları Enstitüsü’nden alan Dr. Kafadar, Harvard’dan önce iki yıl boyunca Princeton Üniversitesi’nde Yakın Doğu Araştırmaları kürsüsünde görev yapmıştır. Kendisi Ortadoğu ve Balkan tarihinin yanı sıra popüler kültür, hagiografya ve Osmanlı Tarihçiliği konusunda da seminerler vermektedir.

Yayınlarından Bazıları:
İki Cihan Aresinde
Kim Var imiş Biz Burada Yoğ İken
Eyüp: Dün / Bugün (Kolektif)
Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak & Gerileme Paradigmasının Sonu (Kolektif)

"Osmanlı Ermenilerine Ne Oldu?"dan alıntılar - 2: Program

2011-12-18T23:36:00.000+02:00

(Ermeni Hınçak alayı sekizinci bölük birinci takım kumandaları askerleri ve kızılhaç heyeti.

Kaynak: Ermeni Ayaklanmaları ve İhtilal Hareketleri.)

"Osmanlı ordusu başkomutanlığının hazırladığı rapora göre, Taşnakların Erzurum kongresinde kabul ettikleri program aşağıdaki gibiydi:

1. Savaşın ilan edilmesini sessizce beklerken [Osmanlı Devleti'ne] sadık kalmaya devam edilecek, fakat Rusya'dan getirilen ve yerel satıcılardan alınan silahlarla çatışma hazırlıklarına devam edilecek.

2. Eğer savaş ilan edilirse, Osmanlı Ordusu'ndaki Ermeni askerler silahlarını alıp Rus ordusuna katılacaklar.

3. Osmanlı orduları ilerlediği takdirde sükunet korunacak.

4. Osmanlı ordusu çekilir veya duraklama konumuna gelirse, silahlı gerilla kuvvetleri oluşturulacak ve cephe gerisinde planlanan harekatlar uygulanmaya başlanacak."* (Sf:165)

*Türkiye, Başbakanlık, Documents on Ottoman Armenians, cilt 2, s.44.

"Osmanlı Ermenilerine Ne Oldu?"dan alıntılar - 1: Van Ayaklanması

2011-12-18T23:23:00.001+02:00

(Van ayaklanması sırasında Taşnak çetesine ait bir grup Ermeni.

Kaynak: Massacre Exerted By The Armenian On The Turks During World War I Pictures.)

Daha önce kitap hakkında bir tanıtım yazısı yayınlamıştım. Kitabı okurken bol bol not aldım ve birçok paragrafın altını çizdim. Bugüne kadar konuyla alakalı okuduğum en dolu ve en objektif kitap olarak görüyorum. Tıpkı kitabın arka kapak yazısında da tarihçilerin belirttiği gibi, bu kitabın şu sıralar konuşuluyor olmamasının sebepleri nelerdir çok merak ediyorum. Kitaptan 5 ila 10 arasında alıntı yapmayı düşünüyorum. Birincisini de hemen yayınlıyorum:

"Ermeni cemaatinin tehcir edilmesi kararının alınmasındaki en önemli etkenlerden biri, Van'da çıkan isyandı. Rus sınırında ve tarihi Ermenistan'ın merkez bölgesinde bulunan bu önemli kent, uzun süre Ermeni milliyetçi hareketinin merkezi olmuş, güçlü bir devrimci gelenek kazanmıştı ve dahası Taşnakların en güçlü kalesi olarak görünüyordu. 1915 ilkbaharında Taşnaklar Doğu Anadolu'nun içlerine doğru ilerlemeye başladıklarında, -Türklerin iddia ettiğine göre- Van'daki Ermeniler Rus saldırılarına destek olmak amacıyla isyan çıkardılar." (Sf:156)

Sonraki nesiller bizi nefretle anmasın

2011-12-18T22:32:00.000+02:00

Son yıllarda ilerleme kaydetse de, İstanbul’un müzecilik anlamında alması gereken çok yolu var. En basitinden, bir şehir müzesi yok; hatta bunu projesi bile yok.

İstanbul’un müzeleri çok kişinin dikkatini çekmiyor ama son 15 yıl içerisinde bu müzeler Türkiye’ye ve dünyaya açılmaya başladı. Bu gelişmenin açıkça üzerinde durmalıyız. Alışılmış müze müdürlerinin dışında gayretli bir şekilde çalışan, ayrıntılarla uğraşan, adeta kendi evinde göstereceği titizliği müzesi içinde gösteren müdürler ortaya çıktı. İslam Eserleri Müzesi, Genel Müdür Cüneyt Ölçer’in ve Dr. Nazan Ölçer’in sayesinde yer değiştirdi. Müze eşyasının Süleymaniye Külliyesi’nden nakledildiği İbrahim Paşa Sarayı, modern anlamda bir Osmanlı etnografya müzesine dönüştü. Sadece kendi koleksiyonlarını teşhir değil, daha önemli bir safhaya geçildi. İlk defadır ki bir Türk müzesi yurtdışından koleksiyonlar getirmeye başladı. Bu bence Türk müzeciliğinin üçüncü dünyacılıktan kurtulmaya başlama dönemiydi. Bir çerçi dükkanı gibi dışarıya eşya göndermektense biraz da biz dış dünyayı tanımaya, tanıtmaya başlamıştık.

Dış müzelerle ve müze otoriteleriyle kurulan yakın ilişki bir başka atılımı getirdi. Londra’da Royal Gallery’de kurulan “The Turks” sergisi buradan gönderilen, ama asıl önemlisi Avrupa’nın muhtelif müzelerinden toplanan, daha da önemlisi Rusya’da Hermitage gibi bize açılması tasavvur edilemeyen koleksiyonlardan nadide parçaların bir araya getirilmesi ile oluştu. “The Turks” sergisi Ölçer-Çağman ikilisinin başarısıdır. Birçok büyük müze ve sergi kuruluşları halen bu serginin kataloglarını kullanarak benzer sergiler yapmaya çalışıyor.

Son 20 yılda İstanbul arkeoloji müzelerinde de önemli teşhir yeniliklerine başvuruldu. Ne var ki yetersizdir. İstanbul hiç tartışmasız yeni bir arkeoloji müzesi istiyor. Bu saha Zeytinburnu ve Yedikule mıntıkasında olmalıydı.

Topkapı Sarayı Müzesi’nin ise çini, kumaş, madeni eşya gibi zenginliklerini sergileyen yeni müze binaları kurulmalıdır ve saraydaki 200 bin evraklık imparatorluk arşivini ve sayısı 17 bine ulaşan şark ve garp menşeli yazma eserler için ayrı bir kütüphane teşkil edilmelidir. Saray bu işe yetmiyor. İstanbul Valiliği arkasındaki, Tanzimat döneminde Fossati biraderlerin tersim ettiği arşiv binasının kendi de yeri de bu iş için uygundur. Saray ve Bab-ı Ali’nin yanındadır.

Terk edilmiş binalar müze haline getirilmeli
Bu ay Has Ahırlar’da açılan “Venedik Kumaşları” sergisi gösterdi ki Topkapı Sarayı kumaş koleksiyonları bakımından her yerden gelen koleksiyonlarla boy ölçüşecek, hatta katkı yapacak zenginliktedir. Halen gündemde olan bir konu var; Halit Narin beyin başkanı olduğu Türkiye Tekstil İşverenleri Sendikası bir kumaş müzesi meydana getirecekmiş. Seçilen müze binasında pekala Topkapı eserleri için de ayrı bir bölüm meydana getirilebilir.

İstanbul’un mutena eski binalarının arasında atıl vaziyette veya terk edilmiş olanların müzelerimiz için kullanılması düşünülmelidir. Fatih’teki Darüşşafaka Lisesi veya Maçka Sanat Okulu bunlardandır. Topkapı Sarayı’nın kumaş seksiyonu daha önce bir sponsorun vaadine rağmen sözünü yerine getirmemesi dolayısıyla restore edilemedi. İkinci bağışçı kuruluşun da aynı şeyi yaptığını söylemeliyiz. Türkiye seçkinleri bağış yapmayı sevmiyor.

Gelecek nesillerin bugünkü halimizi ibret ve hatta nefretle anacaklarından korkarız. Nihayet İstanbul hâlâ bir şehir müzesine sahip değil. Bu konuda ciddi projeler de yok; Tarih Vakfı’nın Şehir Müzesi projesi gayriciddi idi. Sadece Topkapı Sarayı’nın önemli bir bölümünün, yani atölyeler bölümünün 16 yıl müddetle müzenin elinden alınıp fuzuli olarak işgal edilmesiyle sonuçlandı. Müzelerin bilhassa eski sarayların arazi ve binalarındaki bu gibi işgaller son yedi-sekiz yılın içinde bir hayli temizlenmişse de halen devam ediyor. Sür’atle bu sorunun çözülmesi gerekir.

2000 yılın metropolü İstanbul rastgele teşekkül etmiş perişan müze taslaklarının değil, malzemeyi iyi sunan, gerçek ve özgün nitelikli müzelerin şehri olmalıdır. Bazı müzeler var ki, heyecanla kuruluyor ama bütçesi ve personeli olmadığı için atıl ve bakımsız bir bina haline dönüşüyor. Buralardaki koleksiyonlar ve yapılan bağışlara da yazık oluyor. Sorunun çözülmesi geciktikçe de hakiki anlamda milli serveti eritiyoruz. Bazı müzelere, özellikle şahıs müzelerine mali destek isteyen yok ama hiç değilse takdir lazımdır. İstanbul Belediyesi’nin kurduğu Miniatürk, Panorama 1453 Fetih Müzesi’nin yanı sıra tabii ki Rahmi Koç Müzesi, Pera Müzesi gibi kuruluşlar için böyle bir yaklaşım söz konusu olmalıdır.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 18.12.2011)

Muhteşem Süleyman'dan Aşk Şiirleri İngilizce'de

2011-12-15T16:35:00.002+02:00

Nisan ayında BKG Yayınları tarafından çıkarılan Süleyman the Magnificent Poet, Türkiye’nin ilk kültür bakanı olan ve Bilkent Üniversitesi Türk Edebiyatı Bölümü başkanlığını sürdüren Talat S. Halman’ın Kanuni Sultan Süleyman’ın şiirlerinden yaptığı bir seçkiyi içeriyor. Yazarın mükemmel çevirisiyle İngilizceye aktardığı şiirler Osmanlı İmparatorluğu’na altın çağlarını yaşatan Kanuni’nin büyük bir fatih olmasının yanı sıra iyi bir şair olduğunu öğrenmemizi sağlıyor.

Döneminde imparatorluğu en geniş sınırlarına ulaştıran bu kılıç ve kalem ustası padişah, “Muhibbi” mahlasıyla yazdığı şiirlerle de diğer tüm Osmanlı padişahlarından daha çok mısra bırakmış. Süleyman the Magnificent Poet Kanuni Sultan Süleyman’ın şiirlerinin yer aldığı özgün divandan alınmış tezhipler ve padişahın yaşamını anlatan kitaplardan seçilmiş minyatürlerle kitap tasarımı açısından da dikkat çekiyor.

Kaynak: BKG

Türkler ve İbadet

2011-12-15T14:59:00.002+02:00

Bartholomaeus Georgievic 16 yaşlarında bir delikanlı iken Mohaç seferi (29 Ağustos 1526) esnasında Türkler tarafından esir alınmış ve 13 yıl Türklerin esaretinde kalmıştır. Kurtulduktan sonra Avrupa'da Türklerle ilgili yayınlar yapmıştır. Kitabından bir parça;

...Türklerin, büyük masraflarla inşa edilen muhteşem ibadethaneleri vardır. Türkler kendi dillerinde buna "Mescit" demektedirler. Bu ibadethanelerin içinde hiç resim yoktur, sadece Arapça olan şu yazıyı gördüm: "La illah ilellah, Mehemmet İrretsul Allah, tanre bir peygamber hak" Bunun karşılığı şudur; Allah'tan başka hiçbir tanrı yoktur, Mehemmed onun elçisidir, Yaratan tek ve peygamberler eşittir. (Yazar manaları birbirine karıştırmış ve bazı yazıları okuyamammıştır)....

İbadethanenin yanında şaşırtıcı yükseklikte bir kule vardır. İbadet vakti geldiğinde kuleye onların imamları çıkar ve parmaklarıyla kulaklarını tıkayarak yüksek sesle "Allah Hecber" sözünü üç defa tekrar eder. Bunun anlamı tanrı tektir, gerçektir. Bunu duyanlar, eşrafdan olsun, avare avare dolaşanlar olsun, ibadetten yükümlü olan herkes bir araya gelirler. İmam kuleden aşağa iner ve onlarla birlikte dua eder. Bunu, vazifesi gereği günde beş defa gündüz v gece boyunca yapması gerekir.

Dua etmesi gereken herkes ellerini ayaklarını ve ayıp yerlerini yıkar. Sonra da üç defa başlarınıa su sıçratırlar ve şu sözleri söylerler; "Elhemdulillahi". Anlamı; Allah'a hamd olsun. Sonra ayakkabılarını -buna paşmak derler - çıkarırlar ve ibadethanenin kapısının önünde bırakıp içeri girerler. Bazıları yalınayak bazıları da temiz ayakkabılarıyla girerler. Buna "mes" denilmektedir. Bunlarla (kirli) yere basmamaktadırlar.

Kadınlar hiçbir zaman erkeklerle biraraya gelmezler. Erkeklerin onları görüp duyamayacağı, kendilerine özel yerleri vardır. Kadınlar ibadethaneye çok ender giderler; mesela Paskalya (bayram) ve "Cuma günü"...

Kaynak; Bartholomaeus Georgievic'in Türkler Hakkındaki "De turcarum Ritu Et Cearmoniis" (1544) Adlı Yazısı ve Türkçe Tercümesi N. Melek AKSULU BELLETEN, 216, Cilt: LVI - Sayı: 216 - Yıl: 1992 Ağustos(a.s)

Dersim Katliamının Belgesi

2011-12-15T14:57:00.002+02:00

"Resmî belge, henüz Başbakan açıklamadan iki yıl önce ilk kez NTV Tarih Aralık 2009 sayısında yayınlanmıştır. Aralık 2011 sayımızda da belgenin detayı tekrar kullanılmıştır. Detaylı bilgi bu sayımızdadır."

NTV Tarih

Osmanlı’nın gerilediği yalan mı?

2011-12-13T16:15:00.001+02:00

Mustafa Armağan tarafından hazırlanan Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak, aslında 2006 yılında Osmanlı Geriledi mi? başlığıyla yayımlanan derlemenin gözden geçirilmiş ve genişletilmiş hali. Kitapta Halil İnalcık, Bernard Lewis, İlber Ortaylı, Kemal Karpat, Cemal Kafadar gibi seçkin tarihçilerin makaleleri yer alıyor.

Osmanlı Devleti’nin altı asırlık tarihini yıllar yılı birkaç cümlede özetlenmiş haliyle okuduk tarih derslerinde. 1299-1453 yılları arası kuruluş, 1453-1579 yılları arası yükselme, 1579-1699 yılları arası duraklama, 1699-1792 yıllları arası gerileme, 1792-1922 yılları arası ise dağılma dönemiydi. Sanki sihirli bir değnek bu yıllarda koskoca Devlet-i Âliyye’ye dokunmuş da her şey birden değişivermişti. Koca devlet yükselip giderken bir günde gerilemeye başlamış, bir günde dağılış sürecine girmişti. Oysa bebeklik, çocukluk, gençlik, olgunluk, yaşlılık şeklinde sürüp giden insan ömrünü bile böyle kesin bölümlere ayırmak, gençliği yükselme, yaşlılığı dağılma dönemi diye adlandırmak mümkün değil. Öyle olsa Sinan’ın Selimiye’yi inşa etmesini izah edemeyiz. Osmanlı Devleti ise geniş coğrafyası, kültürü, müesseleri, insanları ile uçsuz bucaksız bir varlık. Her insan başlıbaşına bir âlem. Altı asır boyunca Osmanlı çınarı, milyarlarca âlem sığdırdı gölgesine.

Tarihi öğrenebileceğimiz kaynaklar çoğalmaya başladıkça gördük ki, geriledi, yıkıldı-yıkılacak denilen çağlarında bile Osmanlı muazzam başarılara imza atmış. Bir taraftan celali isyanlarıyla uğraştığı, askeri zaferler ve hezimetler arasında gidip geldiği zamanlarda bile Evliya Çelebi’yle yaptığımız yolculuklarda bu muazzam medeniyete her defasında yeniden hayran kalıyoruz. Sultan II. Abdülhamid’in 20. yüzyıl başlarında Afrika içlerine, Uzakdoğu’ya uzanan elini gördükçe şaşkınlığımız artıyor. Tarih sahnesinden silinip gittikten sonra Osmanlı’nın Cumhuriyet’e yadigar bıraktığı şahsiyetleri, sanatkârları, yazarları, ilim erbabını bile bugün zirvelerde görüyoruz. Ve anlıyoruz ki, okullarda öğrendiğimiz kalıplar doğru değil. Biz sıradan insanlar olarak dışarıdan bunu görürken uzmanlık alanı tarih olanların ortadaki yanlışlığı fark etmemesi mümkün değil. İşte Mustafa Armağan’ın hazırladığı ve Timaş Yayınları’ndan çıkan Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak / Gerileme Paradigmasının Sonu adlı kitap usta tarihçilerin bu konudaki makalelerini bir araya getiriyor.

15 TARİHÇİDEN YAZILAR
Osmanlı Tarihini Yeniden Yazmak aslında 2006 yılında Osmanlı Geriledi mi? adıyla Etkileşim Yayınları’ndan çıkan derlemenin gözden geçirilmiş ve genişletilmiş hali. Kitapta 15 tarihçiye; Bernard Lewis, Halil İnalcık, Cemal Kafadar, Linda T. Darling, Jane Hathaway, Jonathan Grant, Kemal H. Karpat, Douglas A. Howard, Rhoads Murphey, Cornell H. Fleischer, İlber Ortaylı, Donald Quartert, Uğur Tanyeli, Mehmet Genç ve Mustafa Armağan’a ait yazılar bulunuyor.

Tarih bakılan yere göre şekillendiğinden tek bir Osmanlı tarihi değil, farklı bakış açılarına ve ideolojik ön kabullere göre değişen birçok Osmanlı tarihi olduğunu söylüyor Mustafa Armağan, bir nevi toparlayıcı önsöz mahiyetindeki yazısında. Tarihi anlatmanın bugünü anlatmak olduğunu, tarih kitaplarında yazanların, bugünü kurmaya niyetlenmiş yakın geçmişin galip aktörlerinin dünyaya bakacağımız pencerelere yerleştirdikleri demir parmaklıklar olduğunu belirtiyor. “Aslında Türkiye olarak kendimizi Osmanlı Devleti’nin meşru varisi saysak bile, Osmanlı’ya dair yorumlarımızın çok da kendi inşa ettiğimiz yorumlar olmadığını, ya dışarının, yani Cevdet Paşa’nın deyişiyle Avrupa’nın (Batı’nın) ayarı bozuk merceklerinden yansıyan yorumlar doğrultusunda ya da mevcut bazı tarih tezlerine ve onların arkasında yatan zihniyetlere karşı yorumlar olduğunu itiraf etmek zorundayız.” diyor.

Halil İnalcık, devletlerin çöküş dönemleriyle ilgili eskiden beri kitaplar kaleme alındığını, Osmanlı döneminde özellikle Kâtip Çelebi ve Naima’nın bu görüşleriyle dikkati çektiğini söylüyor. 19. yüzyıl ortalarında Cevdet Paşa ve Mustafa Nuri Paşa’nın Osmanlı tarihini sistemli olarak dönemlere ayıran ilk Osmanlı tarihçileri oldukları, bu ayrımın Abdurrahman Şeref ve Yusuf Akçura vasıtasıyla günümüze kadar ulaşıp ders kitaplarına girdiği bilgisini veriyor. Cemal Kafadar, imparatorluğun bozulması ile ilgili algılamaların 16. yüzyılın sonlarından itibaren Osmanlı kaynaklarında görülmeye başladığına, bu söylemin 20. yüzyıla kadar siyasi söylem üzerinde etkili olduğuna ve daha sonraki zamanlarda Türkiye ve imparatorluğun diğer varis ülkelerinde azgelişmişlik sorunu ile iç içe geçtiğine dikkati çekiyor. Douglas A. Howard da ‘gerileme’ görüşünün Osmanlı siyasi yazarlarının eserlerinin ürünü olduğunu söylüyor ve bu bilgiye onların Batı dillerine çevrilen eserlerinin modern akademik çevreleri de etkilediği bilgisini ekliyor.

TEK ÖLÇÜ ASKERİ GERİLEME DEĞİL
Jonathan Grant’ın diğer meslektaşlarının çoğu gibi dikkat çektiği nokta, tarihçilerin genel olarak 1571 İnebahtı ya da 1683 Viyana yenilgisini, yani askeri alandaki başarısızlıkları Osmanlı’nın gerilemeye başladığı nokta olarak kabul etmeleri. Grant’a göre Osmanlı’nın gerilediği görüşü, İslam dünyasına karşı olumsuz tutumun ve onun Batı’nın 17. yüzyıldan beri artmakta olan gücü karşısında durabilecek kapasiteye sahip olmadığı düşüncesinin bir ürünüdür. Bu açıdan bakıldığında aslında kıyaslananlar medeniyetlerdir. Bir medeniyetin kuvvetini askerî gücüne göre tespit etmek kuşkulu bir yaklaşım olduğundan medeniyetlerin kıyaslanması hatalıdır. Benzer görüşleri Uğur Tanyeli de dile getiriyor: Duraklama denilen coğrafi yayılmanın sona ermesi, gerileme ise küçülme demektir.

Jane Hathaway, Osmanlı’da meydana gelen büyük değişimler bir anda gerçekleşmiş olaylar olmadığı için tarihi anlatırken bölümlere ayırmak yerine devamlılıklara ağırlık vermek gerektiğini söylerken, Kemal Karpat bir dönem tespiti yapıyor: 1299-1402 / Hudut boyları: Uç beyleri, 1421-1596 / Merkezî yarı feodal dönem, 1603-1789 / Taşrada özerklik ve ayanlar, 1808-1918 / Ulus devlet olma dönemi: Modern bürokrasi ve aydınlar. Linda T. Darling ise üç dönemi yeterli görüyor: Genişleme, tahkim ve dönüşüm.

Cornell H. Fleischer bu konuda biraz daha radikal; Osmanlı’nın Kanuni’den sonra duraklamadığını, aksine kökleştiğini, klasik denilen dönemin bu asırdan sonra oturduğunu söylüyor. İlber Ortaylı’nın “hükümdarların sonuncusu” olarak vasıflandırdığı II. Abdülhamid’i örnek vererek söyledikleri de bundan pek farklı değil: “Bizim battığımız, çürüdüğümüz, çöktüğümüz yoktur. Senelerce bu memlekette hem sağda, hem solda insanlara tarihte bu öğretiliyor: Batmak. (…) Hiçbir şekilde battığımız yoktur. Biz diriyiz. Daima değişiyoruz, daima değişen dünya şartlarına kendimizi uydurmaya çalışıyoruz, daima öncü olmak için kavga ediyoruz ve önümüzde model de yoktur. (…) Bunu yaparken çok büyük kahramanlıklar, çok asil manzaralar çizdiğimiz gibi çok büyük sersemlikler, şaşkınlıklar da sergiliyoruz. Hepsi kendi çizdiğimiz senaryoya, hepsi yazdığımız maceranın muhtevasına dahildir.”

Ahmet Doğru

Kaynak: Kitap Zamanı

Bir paşa öldürdü, İstiklal Mahkemesi'ne başkan oldu!

2011-12-11T12:12:00.003+02:00

(İskilipli Atıf Hoca'nın eşine idamından 40 gün kadar önce yazdığı
son mektup: "İnşaallah yakın zamanda kavuşuruz. Size bir sepet elma gönderdim." diyor.)
Gazetelerde bir haber: "Hatay'ı Fransızlardan 7 milyon franga satın aldık." Haydi bakalım gelsin yorumlar: "Vay canına, demek ki yakın tarih bilgilerimiz külliyen yalanmış. Biz de Hatay'ı bileğimizin hakkıyla kurtardığımızı zannediyorduk. Meğer neymiş?" Körlerin fili tarifinden farkı yok bunun. Eline 'belge' geçiren ortalığa fırlayıp basıyor manşeti. Gerçek kimin umurunda? Ama gerçeğin birilerinin umurunda olması lazım. Jose Saramago'nun "Körlük" adlı romanındaki gibi çoğunluğun kör olduğu bir yerde birilerinin gördüklerini söylemesi şart.. Hadi ben dahasını söyleyeyim: Fransızlara verdiğimiz para 7 milyon frank değil, tam 35 milyon franktı! Ancak kimse Fransa'ya verilen bu paranın mahiyetini sormuyor.

Ben sordum. 'Hatay uzmanı' denilince akla ilk gelen isim olan Mehmet Tekin, Fransa'ya üç taksitte ödenen 35 milyon frangın Hatay'ın satış bedeli olmadığını, bunun oradaki Fransız yatırım ve tesislerinin karşılığı olarak ödendiğini söyledi. Tekin'e göre ilk taksitte 3 milyon frank ödenmiş, arkasında 25 milyon franklık bir ödeme gerçekleştirilmiş. Son taksit 7 milyon franktır ki, gazetecimizin bulduğu belge de bununla ilgilidir.

Türkiye'de tarih neden bu kadar gazetelere düşüyor? Tarihçiler arasındaki teknik bir tartışma olarak kalması gerekirken, neredeyse bütün kamuoyunun tarihî konularla bu denli ilgili olması tuhaf gerçekten de.

Bunun açıklamasını ben tarihin yıllarca bastırılmasında görüyorum. Kemalist tarihin efendi anlatı olarak topluma dayatıldığı uzun bir tek eksenli tarih eğitiminden günün birinde nasıl olsa çıkacaktık. Bu çıkış, 1950'lerde ümit verici gelişmeler gösterdi. Yasak olan hatırat yayınlamak serbest hale geldi. Ali Fuat Cebesoy gibi Atatürk'ün en yakın arkadaşlarından biri bile "Milli Mücadele Hâtıraları"nı ancak Demokrat Parti döneminde yayınlatabildi. Turgut Özal döneminde beliren rahatlama ikinci adım oldu. 28 Şubat postmodern darbesi Kemalist (yoksa "Kamalist" mi demeliydik?) tarihi diriltmeye yönelik son çabalayıştı.

Artık Post-Kemalist dönem başlamıştır ve bu dönemin en çarpıcı simgesi, Dersim katliamının kamuoyunun önüne serilmesi ve gözlerin Tek Parti döneminin karanlıklarını daha iyi görmeye başlamasıdır.

Yaşadığımız olay, "bastırılanın geri dönüşü"dür ve bu sürecin henüz başlarında bulunuyoruz. Arkası gelecek. Birilerinin korkuları bundandır. Bu süreçte İstiklal Mahkemesi'nin başına cinayet işleyen birinin getirildiğini de tartışarak öğreneceğiz.

Meclis'te cümle alemin gözü önünde Deli Halid Paşa'yı vuran, bunu da mahkemede itiraf eden ama nasılsa beraat ettirilen Kel Ali, sadece bir yıl sonra İstiklal Mahkemesi'ne üstelik "Başkan" atanmıştı. Katillerin hakimlik yaptığı bir dönemdi o.

İşte o sözde hâkimin torunu Osman Paksüt tartışmalar üzerine bir açıklama yapmış: Güya İskilipli Atıf Hoca şapka kanununa muhalefetten değil de, vaktiyle Teali-i İslam Cemiyeti'nin yayınladığı Milli Mücadele aleyhtarı beyannameye imza attığı için idam edilmiş.

Hukuk, delil demektir. Açarsınız en önemli hukukî belgeler olan iddianame ve kararı, görürsünüz neden idam edildiğini. Diyeceksiniz ki, İstiklal Mahkemeleri'nin arşivi henüz açılmadı. Evet, henüz açılmadı ama bundan 18 yıl önce, 1993'te İşaret Yayınları İstiklal Mahkemesi tutanaklarını bastırdı. Hem de Osmanlıca orijinaliyle birlikte.
İskilipli Atıf Hoca mahkeme sırasında Kel Ali lakaplı Ali Çetinkaya (hani şu Afyon'da heykeli yapılan 'kahraman') ve diğer heyet üyelerinin yönelttiği suçlamaları sırasıyla çürütürken, laf dönüp dolaşıp Teali-i İslam Cemiyeti'nin bildirisine geliyor. Atıf Hoca bildiriyi imzalamadığını ve imzalayan arkadaşlarını ikna etmek için nasıl çaba sarf ettiğini anlatırken, kendisinden bunu ispat etmesi isteniyor. O da belgeyi sunuyor. "Vakit" gazetesinin 1034. sayısında yayınlanmış bir tekzibname, yani yalanlama haberi. İskilipli, bu kesin delille mahkeme heyetinin iddiasını çürütmüş oluyor.

Hoca'ya illa bir suç yakıştırmak isteyen mahkeme heyeti ne yapıyor biliyor musunuz? Onu salondan attırıyor! Başkanın şu sözleri gayet manidardır: "Sus! Bizi çileden çıkarma!"

İşte İstiklal Mahkemesi'nin adaleti... Bir de karar metnine bakmaya ne dersiniz?

Kararda Atıf Efendi'nin TC'nin yenilik ve ilerlemeye doğru attığı adımlara engel olmak ve halkı isyan ve irticaya teşvik etmek kastıyla 1924 sonlarında "Frenk Mukallitliği ve Şapka" adlı kitabı yayınladığı, 1925 tarihli Şapka kanunundan sonra isyan çıkan bölgelerdeki aramalarda kitabın bulunduğu ve eserin masum halkın fikirlerini iğfal ve isyanın çıkışında etkili olduğu belirtildikten, yani asıl suçlama şapka üzerinden yapıldıktan sonra buna 'zoraki bir yorum' ekleniyor.

Bu yorumda Hoca'nın daha 1909'dan itibaren karıştığı olaylar zikrediliyor ve inkâr etmesine rağmen bildiride imzası olduğu iddia ediliyor ama bundan dolayı suçlanmıyor. Bu husus, şapka hakkındaki kitabından dolayı suçlandıktan sonra onun zaten eskiden de bu işlere müsait bir şahıs olduğu iddiasını destekleyici bir yorum şeklinde karşımıza çıkıyor

Nitekim idam cezası, TCK'nun 55. maddesi gereğince anayasayı tamamen veya kısmen değiştirmeye cebren teşebbüsten veriliyor (s. 291). Anayasayı değiştirecek ne gibi bir eylemde bulunduğu meselesi bir yana (altı üstü bir kitap yazmıştır), kararda Atıf Hoca için vatana ihanetten bahsedilmemesi de idamın doğrudan doğruya kitabının şapkayı protesto edenleri, onların deyişiyle irticayı tahrik ettiğinden dolayı verildiğini ortaya koymakta. Asıl vatana ihanet suçlaması Babaeski Müftüsü Ali Rıza Hoca için yapılmıştır ve karar metni dikkatle okunmadığı için birbirine karıştırılmıştır.

Zaten beraber asıldıkları merhum Ali Rıza Hoca ile Atıf Efendi'yi kader adeta birbirine bağlamıştır. Mesela kendisi de aynı mahkemede yargılanan Tahirü'l-Mevlevi'nin tanıklığından anlıyoruz ki, rüyasında Peygamber Efendimiz'i (sav) gören ve savunmasını onun uyarısı üzerine yapmayan kişi Ali Rıza Hoca olduğu halde, bu tavır İskilipli Atıf Hoca'ya yakıştırılagelmiştir.

3 Şubat 1926 sabahı Ankara'da, Meclis'in önünden geçenler dilini yutmuş bir kalabalığa rastlayacak ve merak edip baktıklarında beyazlar içindeki iki cesedin sehpalarda sallandığını göreceklerdi. Uzun boylusunun Atıf Hoca olduğunu sadece bilenler bilecekti.

Mustafa Armağan
(Zaman, 11.12.2011)

Kanuni'yi ancak Taleyran anlar

2011-12-11T12:07:00.001+02:00

Tarih milletin hafızasıdır; aynı zamanda yaşadığı sosyal zeminin ve geleceğinin düğümlendiği noktadır. Nasıl ki hafızası sağlıklı olmayan bir insan, bir horoz kesmediği halde kendisini onlarca kişinin katili zannedip polisten köşe bucak kaçabilirse, tarihini doğru dürüst bilmeyen milletlerde de aynı sosyal dengesizlik görülür. İdeolojinin karıştığı bir dönemin tarihini bilmek zaten mümkün değildir. Hiç değilse ideolojinin dışında kalmış dönemi kalın çizgileriyle muhafaza edebilirsek, gelecek nesillere ciddi bir miras bırakmış oluruz.

Geri kalmış ülkelerde unvanları, lakapları ya liderler kendileri beğenip alırlar ya da yakın çevreleri verirler. Mesela Kaddafi dört yıllık subayken darbe yaptı, kendisini albay ilan etti; nice acezelere şakşakçıları tarafından kurtarıcı olarak methiyeler düzüldü. Fakat Kanuni kendisine 'Muhteşem' unvanı vermekten haya ederdi; ona bu unvanı 'La Magnitique' kavramıyla Batılılar verdi. Ne çare ki kimileri üç kuruş kazanmak uğruna veya bazı çevrelerin hoşuna gitmek gayretiyle tarihte yerini almış bir cihangirin imajıyla rahatça oynayabiliyorlar. Aslında rüzgâr kayalardan ne alırsa, bunların gayreti de Kanuni'den onu alır. Çünkü Zigetvar'ın önlerinde fani âleme veda etmesiyle sona eren hayatı yalnız milletine değil, insanlığa mal olmuştur. Zafer üstüne zafer kazanmış, hizmetini yapmış ve gitmiştir. Artık görev tarihçilerindir; dönemini analiz edip gelecek nesillere intikal ettirmelidirler. Unutmamak lazım ki, böyle dev adamların hayatı sırlarla doludur; manevi derinlikten ve ihlastan dolayı da tarihçiler çetrefil soruların muhatabı olduklarını akıldan çıkarmamalıdırlar. Söz gelimi tarihçiler Kanuni'nin hayatında on rakamının ilginç bir yeri bulunduğunda ittifak halindedirler. Kendisi hicri onuncu yüzyılın başında gelmiş, Osmanlı'nın onuncu padişahıdır. On çocuğu vardı. Saltanatı yıllarında on sadrazam, on reisülküttap, on şeyhülislamla çalışmıştır. Döneminde on meşhur şair yaşadığı, on büyük fütuhatta bulunduğu ifade edilir. Bunları esas alarak da dönemindeki bazı eserler şöyle yorumlanıyor: Süleymaniye Camii'nde dört minarenin olması İstanbul'un fethinden sonraki dördüncü padişah Kanuni'yi, minarelerinde on şerefenin bulunması da Kanuni'nin onuncu padişah olmasını sembolize ediyor. Oysa Osmanlı'yı biraz tanıyanın kendilerini öne çıkarmayacağını bilir; çünkü onlar ne yapmışlarsa, Allah rızası, İslamiyet ve milleti için yapmışlardır. Kanuni döneminde yaşamış, onun tarihçisi olarak nitelendirilen Celalzade Mustafa Efendi kitabında Süleymaniye'nin dört minaresinin dört halifeyi, on şerefesinin de cennetle müjdelenmiş on ashabı remzettiğini belirtiyor. Bu da Osmanlı'nın en basit hareketini henüz izah edemediğimizi göstermektedir.

Mohaç Harbi başlamadan önce zırha bürünmüş Macar şövalyeleri savaşın sonucuyla ilgilenmeyip Kanuni'yi öldürmeye yemin etmişler. İlk işleri savaşı yönettiği yeri tespit olmuş. Vuruşanların arasından geçerek oraya yaklaşmaya başlamışlar. Yol alırken pek çokları ölmüş. Yeniçerilerin şiddetli bir mücadeleye giriştiği sırada Kanuni hayatta kalan üç şövalye ile kılıç kılıca gelmiş. Üç şövalyeyi tek başına öldürdüğünde rivayet birliği vardır. Bu mücadelenin olduğu yere sonradan 'Sultan Tepe' adı verilmiş, söz konusu olayın anısına da bir köşk yapılmıştır. Kanuni'yi öldürmek isteyen şövalyelerin sayıları kaynaklarda değişiktir; kimi 35, kimi 52 olduğunu belirtmektedir. Tarihçilerimiz bunu araştırma lüzumunu duymamışlar. Şövalye sayısı bir yana, yüz elli yıldan fazla bir zaman yönetimimizde kalan Macaristan'daki etkilerimiz bile hiçbir tarihçimizin zihnini ciddi bir şekilde kurcalamamıştır.

Avrupa'da gerçek ve kalıcı bir denge kurmak için toplanan Viyana Kongresi'nde Rusya'yı temsil eden Dibiyeviç, Eflak ve Boğdan diye andığımız bugünkü Romanya'nın Osmanlı yönetiminden tamamen ayrılıp Rus ve Avusturya nüfuz bölgesine girmesini savunur. Patavatsızca şunları söyler: "Türkiye'nin hayatı tamamen kaybolmuştur. Bugünkü anlamda bir devlet kuramayacakları aşikardır; komşuları ve yönettikleri kitleler için en büyük felaket haline geldiklerinin ciddi delili padişahlarına yaptıkları muamelelerdir. Dünyanın huzuru için Türk meselesinin halledilmesi şarttır. Hudutlarımızın yanıbaşında kokmaya başlayan bu cesedi bırakamayız."

III. Selim'e karşı ayaklanmayı kasteden Dibiyeviç'in konuşmasını manidar bir şekilde dinleyen kongrenin en önemli aktörü Fransız Taleyran ani bir hareketle başını kaldırır ve gözlerini kapıya diker. Bu hareketi salondaki herkesin dikkatini çeker; önce gülümser, sonra Dibiyeviç'e hitap ettiğini belli eder: "Hiç efendiler! Türklerden kokmaya başlayan bir ölü olarak söz edilmesi üzerine birden Muhteşem Süleyman'ı düşündüm ve bana kapıdan girecekmiş gibi geldi." Kanuni'yi ancak Taleyran idrakindekiler anlar; odun kafalıların harcı değil.

Mehmed Niyazi
(Zaman, 05.12.2011)

Misyonerlerin Vakıf Avı

2011-12-11T12:02:00.002+02:00

(Antep (Ayıntap) Protestan Okulu)
İkinci Meşrutiyet sonrası, İttihat ve Terakki hükümeti zamanında ortaya çıkan uygulamalardan birisi de misyonerlere mülk satışının ve devrinin serbest bırakılması idi. Bu satışlarla ilgili en çok infial uyandıran konuların başında da Amerikalı misyonerlerin bazı vakıf arazilerini satın almasına ya da uzun süreli kiralamasına karşı, Meşrutiyet sonrası yönetimin hiç ses çıkarmaması, hatta açıkça vakıf arazilerinin satışına ya da kiralanmasına bile bile izin vermesi gelir.

Bu hususta ilk örneklerden birisi İstanbul’da yaşanmıştı. İstanbul Rumelihisarı’nda Bebek Kayalar semtinde Robert Kolej’e bitişik Reisülküttap Mustafa Efendi Vakfı’na ait yirmi bin sekiz yüz yetmiş zira tarla; Amerikalı Dr. Caleb F. Gates tarafından satın alınarak, 23 Nisan 1911’de Robert Kolej’e verilmiş ve bu tapu İttihat ve Terakki Hükümeti tarafından da tasdik edilmişti.

Reisülküttap Mustafa Efendi Vakfı; Sultan Birinci Mahmud devri reisülküttaplarından Mustafa Efendi’nin İstanbul Langa’da Hacı Ferhad Mahallesi’nde yaptırdığı Darü’l-Hadis ve muallim mektebini yaşatmak için kurduğu büyük ve önemli bir vakıftı.

Kitaba da çok düşkün olan Mustafa Efendi, bütün kitaplarını bu vakfa bağışlamış, hatta bir kütüphane açmaya niyetlendiyse de buna ömrü yetmemiş, 1749 yılında vefat etmişti.

Ancak Mustafa Efendi, ölmeden önce yaptırmayı düşündüğü bu kütüphanenin iki dersiam, bir şeyhü’l-kurra ve iki hafız-ı kütüpten oluşan kadrosunu hazırlamış, hatta bunları geçici olarak Valide ve Mahmud Paşa Camilerinde vazifeye bile başlatmıştı. Mustafa Efendi’nin oğlu, Sultan Üçüncü Selim devri şeyhülislâmlarından Mustafa Âşir Efendi; babasının bu arzusunu yerine getirmek için onun ölümünden tam 51 yıl sonra belirtilen yerde bir kütüphane binası yaptırmış ve kendi adıyla anılan “Mustafa Âşir Efendi Kütüphanesi”ni kurmuştu. Bu kütüphane sadece okuyucu ve araştırıcılara hizmet vermemiş, devrin önemli âlimlerinin hatt ve kıraat derslerine de ev sahipliği yapmıştı.

Vakfın, İstanbul ve Kastamonu’da Reisülküttap Mustafa Efendi ile zevcesi Emine Hanım, oğulları Abdürrezzak Paşa, Şeyhülislâm Mustafa Âşir Efendi, Hacı Mehmed Hafid Efendi ve kızı Hâfize Hanım ile aileden Mekke Kadısı Giridî Hacı Ahmed Efendi taraflarından vakfedilmiş çok miktarda geliri vardı.

1919 sonlarında, Mütareke döneminde vakfa ait bir dükkân karakol olarak kullanılmak üzere İstanbul Emniyet Müdürlüğü 3. Şubesi tarafından kira bile verilmeden işgal edilmişti. Bunun üzerine hem Vakıflar Müdürlüğü, hem de vakfın mütevellisi Mustafa Kâmi Efendi bu konuda ya karakolu oradan çıkartmak ya da kira alabilmek için Hükümet nezdinde girişimlerde bulunmuşlardı. Hükümet ise ancak 25 Nisan 1921’de, yaklaşık iki yıl sonra karakolun kirasını ödemeye karar vermişti. Kısacası vakıf Amerikalılara satıldığında sahipsiz kalmıştı.

Merzifon’da Misyonerler
Vakıflarla ilgili benzer gelişmeler Merzifon, Konya, İzmit-Bahçecik ve Maraş’ta da yaşanmıştı. Merzifon’da 1855’te personelinin maaşını ödeyemediği gerekçesi ile Çelebi Sultan Mehmed Han Vakfı Mütevellisi vakfa ait üç hamamı satmıştı. Ardından Merzifon merkezde olan, Çelebi Mehmed eseri iki cami, bir medrese ve Devlet Hatun Zaviyesi’nin masraflarını karşılayan vakıf yeniden zor durumda kalmıştı. Bu kez de vakfın küçük bir kısmı komşu arsanın sahibi Ermeni Manil’e satılmış, ondan da kızı Serpohi’ye miras kalmıştı.

Ekim 1869’da Serpohi bu mülkü Amerikan Papaz Okulu yapmak üzere Merzifon’a gelen Amerikalı misyonerlere satmak istemişti. Ancak devlet burasının bir bölümünün vakıf olduğunu satış sırasında öğrenmiş ve buranın yıllık 300 kuruş kira ile American Board Misyonerlik Örgütü adına arsayı satın almaya gelen ve daha sonra Robert Kolej’in kurucusu olan Cyrus Hamlin’e -üzerine bir mektep yapmak üzere- uzun süreli olarak kiralanmasına karar verilmişti. Buraya yapılacak üç katlı kâgir okul binasının uzunluğu ve eni 31,5 metre ve yüksekliği de 15 metreyi geçmeyecekti.

Sultan İkinci Abdülhamid her zaman Merzifon’daki Amerikan misyonerlik faaliyetlerini engellemek istemiştir. Özellikle kolejin 1894-1896 Ermeni olaylarındaki önemli rolü sultanı daha çok kızdırmıştı. Kolej öğretmenlerinden Tomayan ve Kayayan tutuklanmış, kolej binası halk tarafından yakılmıştı. Sultan, 19 Nisan 1895 tarihli bir iradesinde hükümetten acilen “Merzifon’daki Amerikan Mektebi’nin hangi zatın zamanında ve kimin ruhsatıyla açılmış olduğunun, ne kadar öğrencisi bulunduğunun, okulda Müslüman talebe olup olmadığının, varsa miktarının ne kadar olduğunun” araştırılarak arzını istiyordu.

Sultan, kolejin özellikle Ermeni komitacılar yetiştirmekte olduğu konusundaki istihbaratları çok ciddiye almış, bunun için kolejin yanına bir karakol yapılmış ve maarif müfettişlerince kolej sürekli teftiş edilmişti. Bu arada gümrük görevlilerinden de Merzifon Amerikan Koleji’ne gelen eşya, yazı ve kitapların daha sıkı bir şekilde kontrol edilmesi talep edilmiş, kolejde olup bitenlerle ilgili, bazı öğrencilerden muhbir olarak yararlanılmak istenmiştir. Ayrıca 19 Temmuz 1904’te Merzifon’daki Amerikan Koleji’nin Merzifon ve çevresine yönelik zararlı etkilerini sınırlandırmak için Merzifon’da bir idadi mektebi (lise) açma kararı alınmıştı.

Bu arada kolejin mülk alma girişimleri İkinci Abdülhamid Han devrinde de devam etmiş, Temmuz 1893’te Merzifon’da okul öğretmenlerinden Papaz Dr. Malcome’un tasarrufunda bulunan arsanın Amerikan Misyonerleri Mektebi namına satış muamelesine, mahzurlarından dolayı izin verilmemişti. Aralık 1899 sonrasındaki bütün teşebbüslere rağmen Merzifon Amerikan Mektebi’ne bitişik, üç Müslüman kadına ait olan arazi, “bu arazinin sonradan mektebe satılarak genişletileceği endişesiyle” alıcısı olan Ermeni Katolik cemaatinden Bedrosyan Agop’a satılmamıştır.

Misyoner Dostu Meşrutiyet Devri
İkinci Meşrutiyet sonrası durum misyonerlerin lehine değişmişti. Merzifon’da Çelebi Sultan Mehmed Han Vakfı’na ait olarak misyonerlerce kullanılan arazinin büyük kısmı Amerikalı Misyoner Charles Johns tarafından kiralanarak hastane yapılmak üzere 18 Ocak 1911’de American Board’a verilmiş ve bu sözleşme İttihat ve Terakki Hükümeti tarafından da hemen onaylanmıştı. Misyoner Charles Johns’un ilk olarak 5 Ocak 1911’de Merzifon Çelebi Sultan Mehmed Han Vakfı’nın mutasarrıf olduğu mahalde American Board Misyonerler Şirketi adına hastane inşası için ruhsat talebi olmuş, bu talep 13 gün sonra Bakanlar Kurulu’nun olur kararı ile hızlı bir şekilde neticelendirilmişti. Bundan sonra 18 Ocak 1911’de Bakanlar Kurulu tarafından ikinci bir ruhsat verilerek bu kez; Merzifon Çelebi Sultan Mehmed Han Vakfı’na ait 19 dönüm (11.472 metrekare) iki adet tarlanın kira ile Charles Johns’a tahsisi yapılmıştı. Misyonerler verdikleri dilekçede 19 dönümlük bu geniş arazinin 945 metrekaresini hastane inşası için kullanacaklarını, kalan yerlerin bir kısmının ihtiyaçlarına yetmeyen yetimhanenin, Kız Okulu’nun, Hayat Mektebi’nin ve hasta muayene odalarının yeniden yapımında kullanılacağını belirtmişlerdir.

Ayrıca artan araziyi de hastanenin bahçesi olarak kullanacaklarını ve arsanın etrafını da duvarla çevireceklerini vurgulamışlardır. Bir de kendilerinden emlak vergisi alınmamasını, buna karşılık 55.000 kuruş kıymetindeki 17 dönümlük bölümün binde onu (10/1000) oranında vakıf kirasını muntazaman ödeyeceklerini bildirmişlerdi. 18 Ocak 1911 tarihli Bakanlar Kurulu kararı; bir başka deyişle Sadrazamın mührünün, Şeyhülislam ile Adliye, Hariciye, Evkaf, Bahriye, Maarif ve Ticaret Nazırlarının imzalarının olduğu bir kararla bu ecdat yadigârı vakıf da Amerikalı misyonerlere kiralanmıştı. İşin acı yanı, devlet yöneticilerinin bu kararı, maalesef buranın vakıf olduğunu bile bile almış olmalarıdır. Ayrıca Merzifon Amerikan Koleji öğretmenleri için lojman yapılmasına izin verilen 62.000 kuruş değerindeki 13,5 dönümlük daha kıymetli kalan bölümden de vakfa 10/1000 nispetinde kira alınması söz konusu olmuş, ancak buradaki Amerikalı öğretmenlerden kurumun kira almaması sebebiyle, -eğitime destek için- hükümet bundan vazgeçmiştir.

Amasya’da valilik yapan Çelebi Sultan Mehmed, 1411 yılında Medrese Önü Camii diye bilinen, Selçuklu geleneğine uygun, ahşap sütunlu bir cami yaptırmış, yine aynı yıl onun emriyle caminin kuzeyine bir de medrese inşa edilmişti. Çelebi Mehmed, Merzifon’daki bazı büyük mülkleri de cami ve medresenin asırlarca hizmet vermesi için vakfetmişti.

Vakfın bir başka vazifesi de Merzifon ve Tokat’ta bulunan bağ ve bahçelerin sulanması idi. Vakıf asırlarca bu konuda hizmet vermiş, hatta Merzifon’daki Piri Baba Dergâhı’nın tarlalarına da bu vakfın hayratından su verilmişti. Ancak vakıf gittikçe çalışamaz hâle gelmişti. 1893’te Merzifon’da Ermeni isyanı sebebi ile 4. Redif Taburu burada tutulmuş ve bu askerler başta cami olmak üzere Çelebi Mehmed Han Vakfı’na yerleştirilmişlerdi. 1899’da bölgeyi teftişe gelen Şakir Paşa’nın 30 Mayıs 1899 tarihinde Mabeyne, Merzifon Kaymakamına, Amasya Mutasarrıfına, Evkaf Müdüriyetine yeniden ihyası için acil notu ile yazdığına göre bu sırada vakfın “bir bölümü askeriyenin işgalinde ve bir bölümü de harap vaziyette” idi. Şakir Paşa, vazifelilerden Merzifon’da asker işgalinde ve harap vaziyette bulunan Çelebi Mehmed Vakfı ile iki caminin bir an önce tamirini ve yenilenmesini talep etmişti. Misyonerler de bu harap durumdan istifade ederek burayı işgal etmeyi başarmışlardı.

Konya’da Mevlana Vakfı’nın Başına Gelenler
Konya’da ise Halep Mevlevihanesi eski şeyhi Amil Çelebi’nin oğlu Tahir Çelebi ve damadı Ferid Efendi, Hz. Mevlana sülalesine ait bir vakıf malını misyonerlere satmıştı. Osmanlı Devleti asırlarca Hz. Mevlana ve Mevlevîlikle ilgili kurulan vakıflar ve yapılan temliklere ayrıcalık tanıyarak, bu taşınmazların tamamına “Celâliye Vakıfları” adını vermişti. Altı asırlık Osmanlı devrinde dördü “guzât” ve dördü de “eizze” olmak üzere sadece sekiz mübarek şahsiyet adına kurulan vakıflardan biri de Hz. Mevlâna adına kurulmuştur. Müstesna evkaf olarak vasıflandırılan bu vakıflar; hükümetin ve evkaf idarelerinin müdahalesi olmadan, doğrudan doğruya hususî mütevellileri tarafından serbestçe idare ediliyorlardı.

Eizze vakıfları; manevi yönden toplum üzerinde geniş nüfuza sahip, yetişkinlerin eğitiminde tekke ve zaviyeler yoluyla müessir rol oynayan, Mevlâna Celâleddin-i Rumî gibi din ve tarikat büyüklerine tahsis edilmiş toprakların veya bu kişi ve ahfadının özel mülkleri olan gayrimenkullerin vakıflaştırılması suretiyle ortaya çıkıyordu. Bunlardan Abdulkadir-i Geylani Hazretlerinin Vakfı Bağdat ve Musul; Hz. Mevlâna Celâleddin Vakfı Konya ve çevresi; Hacı Bektaş-ı Veli Hazretlerinin Vakfı Ankara ve Kırşehir; Hacı Bayram-ı Veli Hazretlerinin Vakfı ise Ankara-Konya arasında bulunuyordu.

İşte Çelebi ailesinin misyonerlere sattığı arazi böyle bir arazi idi. Meram Yeniyol’da Yüksek Mezarlık mevkiinde bulunan bu 10 dönümlük araziyi Mayıs 1911’de fiyatının nerede ise iki katına o günlerde Konya’da bir Amerikan Hastahanesi kurmuş olan Amerikalı misyoner D. William Dodd satın almıştı. Ancak başta Konya Babalık Gazetesi olmak üzere halkın tepkisi karşısında kendilerinin, arsalarını Kayserili Lazari Usta’ya, onun da Amerikalı misyonerlere sattığını ileri sürmüşlerdi. Ancak gariban Lazari Usta’nın bu çok pahalı -bedelinin iki katına- satılan arsaları alacak parayı nereden ve kimlerden bulduğunu bir türlü açıklayamamışlardı. Âmil Çelebi ailesi ise bu satışa gerekçe olarak, çektikleri “rızık sıkıntısını” göstermişti.
Halep Mevlevihanesi postnişini olarak refah içinde yaşayan Çelebi Efendi, “Mevlevihane’nin akarını çarçur ettiği ve kendi çıkarına kullandığı” suçlaması ile uzun araştırmalardan sonra 31 Ocak 1906’da pek de alışılagelmedik bir uygulama ve gerekçe ile görevinden azledilmişti. Sultan İkinci Abdülhamid onun “malî sıkıntı çektiği” gerekçesi ile görevine iade talebini de ısrarla reddetmişti.

İkinci Meşrutiyet sonrasında Çelebi, yeni iktidardan da benzer isteğini sürdürmüş, ancak Halep’ten gelen tepkiler ve önceki dosyası nedeni ile onun bu isteği birçok kez reddedilmişti. Daha sonra Konya’daki Postnişin Abdülhalim Efendi’nin azli ve yerine Veled Çelebi’nin tayini ile şartlar aniden değişmişti. Çünkü yeni postnişin Veled Çelebi; Konya’da kendine olan tepkileri azaltmak ve postnişinler arasında sevilen bir kişi olan Âmil Çelebi’nin desteğini alabilmek için -hakkındaki bütün delil ve iddiaları bir kenara bırakarak- İstanbul’a “Âmil Çelebi’nin güzel evsaf ve ahlakından bahisle Meclis-i A‘yan azalığına yahut münasip bir memuriyete tayini hakkında” Konya eşrafına ve bazı çelebilere de imzalattığı bir yazı göndermişti. Bunun üzerine Nisan 1911’de tekrar eski görevine tayin edilmiş, ancak Halep’teki postnişin Şeyh Sadeddin Efendi ona bu görevi Veled Çelebi’nin çektiği sert bir telgraftan sonra devretmişti.

İzmit-Bahçecik’te Kanadalı olduğu için İngiliz vatandaşı da olan American Board temsilcisi ve “Bardezag High School” adlı meşhur okulun müdürü, Y. M. C. A.’nın Türkiye’deki ilk genel sekreteri Lawson P. Chambers’in babası Robert Chambers, Bahçecik kasabasında Halil Paşa Vakfı’ndan daha önce gayrı resmi olarak satın aldığı dut bahçesini 18 Haziran 1907’de ipek üretimi için “böcekhaneye” çevirmek istemiş, kendisine bu izin verilmemiş, konunun araştırılacağı söylenmişti. Böylece iş sürüncemeye bırakılmıştı. Ancak diğer vakıflarla ilgili bu gelişmeleri duyan Chambers 9 Nisan 1913’te konu ile ilgili yeniden Osmanlı Hükümeti’ne müracaat etmişti. Bu kez cevap jet hızı ile gelmişti. 20 Nisan 1913’te Osmanlı Hükümeti, ipekhanenin çalışma düzeni ile ilgili bazı özel şartlar koyarak Chambers’in isteğini olumlu karşılamıştı. Böylece Bahçecik’teki Halil Paşa Vakfı da resmen Amerikalı misyonerler tarafından ele geçirilmişti.

Vezir-i Azam Halil Paşa adına yapılan ve daha sonra Üsküdar’da Aziz Mahmud Hüdai Vakfı’na ilhak edilen bu vakfın Bahçecik’teki bağları 1857’de aynı köyde yaşayan Atinos oğlu Ohannes adlı gayrimüslime geçmiş , muhtemelen de onun varislerinden gayrı resmî olarak misyoner Chambers tarafından satın alınmıştı.

Maraş’ta da Dulkadiroğulları hükümdarlarından Alâeddin Devle Bey adına yaptırılan ve Alaüddevle Cami-i Kebiri , Beğtuniye Camii ve Medresesi , İklime Hatun Mescidi , Taş Medrese , Nebeviye İmareti ve Medresesi, Mektûbe Medresesi Seyyid Mazlum Zaviyesi gibi Kahramanmaraş’ın kültür tarihi açısından temel taşı olan birçok cami, medrese ve zaviyenin bânîsi Alâeddin Devle Vakfı’na ait ve Maraş Amerikan Kız Mektebi’ne bitişik büyük bir vakıf arazisi ve konak önce Maraş Amerikan Kız Koleji’nin İngiliz Müdürü Misyoner Mekalim tarafından eski Maraş Mutasarrıfı Dede Paşa’dan satın alınmıştı. Dede Paşa Konağı Eylül 1899’larda bir süre Maraş Amerikan Mektebi’nin yetim öğrencileri için yurt olarak kullanılmış, Sultan İkinci Abdülhamid kolejin akıbetini yakından izlemişti.

Fakat İkinci Meşrutiyet sonrası durum değişmiş, konak ve geniş arazisi 2 Aralık 1913’te üzerinde Amerikan Kız Koleji için “bir musiki binası inşası” izni ile birlikte American Board Misyonerlik Örgütü’ne devredilmişti. Böylece asırlar önce Dulkadiroğulları hükümdarlarından Alâeddin Devle Bey adına yaptırılan çok önemli bir vakıf American Board Misyonerlik Örgütü’ne peşkeş çekilmişti.

Ahmet Uçar
(Yedikıta Dergisi, 40. Sayı, Aralık 2011)

Kaynaklar: BOA, BEO. 1240/ 92933, 3885/291358; 2378/178348; 1624/121750, 2753/206453, 3856/289178, 3875/ 290578, 3080/230965, 4163/312185; İ.HR. 425/ 1329/R-08; C.MF. 6/281, 35/1279, 140/6966, 150/7494, 180/8959, 253/12863; EV.HMH.d. 8532; EV.HMH.d. 8144, 8225, 8273, 8274, 8532, 8725; HAT. 1414/ 57765; DH.HMŞ. 32/13; 31/38, 4/1-22; DH.İ.UM. 6/2- 35; İ.DUİT. 113/60; İ.HUS. 36/ 1312/L-066; Y.PRK.BŞK. 60/121; A.MKT.MHM. 22/50, 662/34; DH.TMIK.M. 79/19, 101/50, 113/63; 123/17, 128/37; MF.MKT. 465/6, 105/29; ŞD. 86/19, 380/1, 461/24, 1806/24; İ.MMS. 135/ 1329/M-16, 172/ 1331/Z-13; DH.İD. 123/3, 160- 2/4, 163/33, 43-2/ 27; A. MKT. UM. 377/54; Y.EE. 134/18; C.EV. 52/2586, 142/7054, 281/14322, 10/470, 107/5313; HR. MKT. 217/86; İE. EV. 31/3616, 48/5296; İ. ML. 93/ 1331//Ca-07; DH.MUİ. 119/46; Y.MTV. 289/185; Gülbadi Alan, Amerikan Board’ın Merzifon’daki Faaliyetleri ve Anadolu Koleji, Ankara 2008; Sadi Bayram “ Merzifon Çelebi Mehmed Vakfı Üzerine Bazı Belgeler”, Prof. Dr. Hatice Örcün Barışta’ya Armağan, Ankara 2009; Nazif Öztürk, Menşe’i ve Tarihî Gelişimi Açısından Vakıflar, Ankara 1983; Sadi Bayram “Çelebi Mehmed Vakfı Arazisi Üzerine Kurulan Merzifon Anatolian Koleji ve Hastaneye Ait Bazı Belgeler”; “Yine Protestan Hastahanesi”, Babalık Gazetesi, No: 44, 2 Haziran 1327; İsmail Erünsal “Âşir Efendi Kütüphanesi”, DİA, 4, s.8; İstanbul 1991.

Edmondo D’Amicis çevirisi üzerine

2011-12-11T11:57:00.005+02:00

Prof. Beynun Akyavaş A.Ü. Dil Tarih Coğrafya Fakültesi Fransız Filolojisi başkanıyken d’Amicis’in “İstanbul Seyahatnamesi”ni Türkçeye kazandırdı. Çok kullandığımız bir seyahatnamedir. Evvela bundan 130 sene evvel İstanbul’un uğrayacağı sanayi medeniyeti karşısındaki çevre faciasına ilk defa o değindi. Bu buruk bir kehanettir. Ve yazının şahane uslubunu Beynun Akyavaş muhtevalı bir Türkçeyle verir. İkincisi, İstanbul’un İtalyan nüfusu gibi bilinmeyen bir konuyu öğrenmek ve anlamak için bu kitabın canlı ve zeki tasvirlerine başvurulması gerektiğidir. Beynun Akyavaş’ın D’Amicis çevirisi bu yazarı bize fevkalade aktarıyor. Yeniden basmak isteyenin değerlendirmesi gereken bir metindir. Ticari tercihe karışmayız. Ama 19’uncu asra ait 5 bin adet seyahatnamenin içinde çevirtilmesi gereken daha niceleri varken; sayın Bardakçı’nın tenkitlerini göz önüne almamız gereken yeni bir çeviri fuzulidir.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 11.12.2011)

İki imparatorluk eşzamanlı gerilemişti

2011-12-11T11:54:00.003+02:00

1653’teki Pireneler ve 1699 Karlofça antlaşmalarının ardından, İspanya ve Osmanlı imparatorluklarını hakim iki kuvvet değil, savunma savaşları veren ve gerileyen iki ülke olarak saymalıyız.

Avrupa’da V. Charles ve Kanuni Sultan Süleyman arasındaki çatışma Avrupa’nın bir devrini kapladı. Bütün bu çatışma sırasında Katolik Fransa Habsburglara karşı, Charles V. ve kardeşi de Avusturya Habsburg Ferdinand’a karşı Türklerle sıkı bir ittifaka girmiştir. Bu ittifak, tarihi Fransız-Türk dostluğu olarak I. Dünya Savaşı’na kadar sürecektir.

Türk imparatorluğu İspanya’ya karşı bir başka cephe daha açtı; Protestanların desteklenmesi ve hatta kışkırtılması faaliyeti... Transilvanya krallığı Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı otonom bir krallık olarak Protestan karakteriyle Katolik Liga’ya karşıydı. Gene Habsburglarla arası iyi olmayan Polonya Cumhuriyeti de yer yer Türk desteği görüyordu. Asıl önemlisi; 16’ncı asır sonunda İspanya yüzünden İngiltere krallığı ile de yakın ilişkilere girilecek, I. Elizabeth ile Sultan III. Murad arasında ilk büyükelçi değişimi yapılacak ve ilk büyükelçinin masraflarını Levant Company karşılayacaktır. Ve İspanya’nın Akdeniz’deki ticaretine karşı önce İngiltere ve Fransa ve bağımsızlığından (1648) sonra da Hollanda ticaret gemilerine imtiyazlar verilecektir.

İspanya Türk imparatorluğu ve müttefikleri tarafından sadece askeri ve diplomatik değil, ticari bir kuşatma altına da alınıyordu. Hiç şüphesiz Habsburglar kadar Müslüman İran da Türk imparatorluğunun büyük rakipleriydi. Akdeniz dünyasının dengesini savaşlar ama daha çok diplomasi ve ticaret kuruyordu. 1683-1699 II. Viyana kuşatması ve onu izleyen savaşların, 1699’da Karlofça Antlaşması’yla Türk imparatorluğu aleyhinde sonuçlanması; İspanya ve Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa dengesindeki rollerini önemli derecede sarsmıştır. 1653 Pireneler Antlaşması ile İspanya, Fransa karşısında geriledi. Bundan sonra hakim iki kuvvetten değil, daha ziyade savunma savaşları veren ve iktisadi hayatları yükselişteki Atlantik ekonomileri karşısında gerileyen iki eski imparatorluktan söz etmelidir.
Fransız İhtilali Osmanlı’yı değil

İspanya’yı doğrudan etkiledi
Genelde 18’inci asrı İspanya ve daha çok Türkiye’de eski imparatorlukların gerileme dönemi diye yorumlarlar; bu çok doğru değildir. 18’inci yüzyılın İspanyol aydınlanması, idari reformlar, İspanya’yı değiştirmeye başladığı gibi Türkiye tarihinin 18’inci yüzyılına da “Osmanlı baroku” denir. Avrupa mimarisi, Avrupa dilleri, Avrupa hayatı yavaş yavaş girmeye başlamıştır. Asıl önemlisi Türk imparatorluğu 18’inci asırda Ruslar ve Avusturyalılarla devamlı savaş durumunda olduğundan orduyu ıslah etmek durumundaydı. Barok dönemin ordu ve donanma ıslahatı için teknoloji, veterinerlik, tıp, mühendislik ıslah edildi. Eğitim değişti. Mali sistem değişti. Bu, Türk toplumu için yenilikler dönemidir ve 19’uncu asrı hazırlamaktadır.

1789 Devrimi İspanya’da çok etkili olmuştur. Bu, İspanya’nın Avrupa dünyası ile olan yakınlığı ile ilgilidir. Osmanlı ise Fransız İhtilali ile doğrudan ilgilenmedi. Ancak Balkanlarda milliyetçi fikirlerin tohumlarının atıldığı söyleniyor. Aksine; Avrupa’nın ihtilal savaşlarına girmesi ve Napolyon işgalleri, Osmanlı İmparatorluğu’na askeri değişim için yeni fırsatlar verdi. 19’uncu yüzyıl Osmanlı imparatorluğu bu nedenle bir reform devrine girmiştir.
1923’ten sonra İspanya’yı zihnimizde yaşatan,

Yahya Kemal şiirleridir
18. ve 19. asırda iki ülkenin ticareti yoğun değildi, hac ziyaretleri dışında konsolosluk görevlerini gerektirecek yoğun trafik yoktu. Avrupa politikasında ve kıta içi savaşlarda artık ikisinin yan yana veya karşı karşıya gelmesini gerektirecek nedenler ortadan kalkmıştı. Kültürel ilişkilerin zayıfladığı görülüyor. İspanyolca sadece imparatorluğa sığınan İspanya Yahudilerinin kullandıkları, Kastilya lehçesine dayalı Judeo-İspanyol denen dildi.

İspanya cumhuriyet döneminde (1923’ten sonra) Madrid’de sefir olan büyük şairimiz Yahya Kemal’in şiirleriyle Türk zihninde yaşar. İç harpte bir ticari girişim dolayısıyla cumhuriyetçilere silah satmış durumdayız. Ama cumhuriyetçi gönüllüler arasında mesela bir küçük Türk birliği dahi yoktur. Kemalist Türkiye genel bir politika olarak İspanyol cumhuriyetinin ilanını kabul etmiş ve o sırada başkenti kralcılarla terk eden Yahya Kemal’i görevden almıştı. Fakat o vakit açıkça İspanyol cumhuriyetinin politik olarak desteklendiğini söylemek mümkün değildir.

Bugünün İspanya ve Türkiye’si yoğun ilişkilere girdi. Gençlik İspanyolca öğreniyor ve İspanyol kültürüne meraklı gruplar ve İspanya tarihine birinci el kaynaklardan inen, yaklaşan araştırmacılar ortaya çıktı. İş ve sanayi alemindeki işbirliği yavaş yavaş üniversitelere de geçiyor. Ama henüz kalabalık nüfuslu iki ülke için yeterli yoğunlukta bir ilişkiden bahsedilemez.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 11.12.2011)

II.Abdülhamid’in açtırdığı İşitme Engelliler Okulu

2011-12-07T16:40:00.004+02:00

Osmanlılarda ilk İşitme Engelliler Okulu, II.Abdülhamid tarafından kurulan (1902) Yıldız Sağırlar Okulu'dur. Bu okulda, günümüz Türk İşaret Dili’nin muhtemel alt yapısını oluşturan Osmanlı İşaret Dili, öğretmenler tarafından okullarda sözel dille beraber kullanılıyordu. Tıpkı yazılı dilde olduğu gibi, bu okulda kullanılan işaret alfabesi de şu anda kullanılan alfabeden farklıydı. Bu okullarda batıda kullanılan işaret dillerinin kullanıldığına dair de hiçbir kanıt yoktur.

Kaynak: turkisaretdili.ku.edu.tr

Kasımpaşa Mevlevihanesi'nin Cümle Kapısı Kalıntısı

2011-12-07T16:38:00.003+02:00

Hale bakın. Yazık günah. Ne ilgilenen var, ne koruyan kollayan. Bu ülke ve bu halk tarihinin kıymetini hiçbir zaman anlayamadığı gibi, ebediyen de anlayamayacak gibi görünüyor.

Hilâl-i Ahmer Dergisi (1921-1941)

2011-12-07T16:36:00.001+02:00

İstanbul kurul üyeleri.

Yedikıta Dergisi'nin 40.Sayısı

2011-12-06T16:27:00.003+02:00

Yedikıta Tarih ve Kültür Dergisi bu ay, İslâmiyet’in ilk yıllarından itibaren var olmuş ve Osmanlı devrinde hizmetlerini artırarak günümüze kadar ulaşmış olan Vakıf müesseseleri ile alakalı çarpıcı bir makaleyi kapağa taşıyor. Misyonerlerin Vakıf Avı adı altında, Ahmet Uçar’ın kaleme aldığı makale, İkinci Meşrutiyet’ten sonra misyonerlere satılan ecdat vakıflarını açığa çıkarıyor. Ahmet Uçar, Robert Kolej’den Konya Mevlana Vakfı’na uzanan, Misyonerlerin vakıf müesseselerini ele geçirme faaliyetlerine ışık tutuyor.

Dergide, tarihçi yazar Ömer Faruk Yılmaz’ın Haiti’de Osmanlı Vatandaşları makalesi de dikkat çekiyor. Dünyanın bir köşesinde, hâkim güçlerin yer altı ve yer üstü kaynaklarını ve insan gücünü ne pahasına olursa olsun gasp eden sömürgeci güçlerin faaliyetleri, günümüzde tarihin tekerrürünü göstermesi bakımından önemli…

Çanakkale’de İnsanlık ve Hukuk Dışı Davranışlar ile Selçuklularda Eğitim Faaliyetleri ve İlim Adamları makaleleri de dikkat çekiyor.

Bu sayıda dergide ek olarak 25-36. Sayılar Fihristi hediye ediliyor.

Birbirinden orijinal makalelerin yayınlandığı Aylık Tarih ve Kültür Dergisi Yedikıta, seçkin bayii ve kitap evlerinde...

Yedikıta Tarih ve Kültür Dergisi
Selman Kılınç / 0 212 6578800 – 157
bilgi@yedikita.com.tr

Osmanlı’da da bedelli askerlik vardı

2011-12-06T11:24:00.001+02:00

İlk bedelliyi hangi padişah uygulamıştı?

Çukurova Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Öğretim Üyesi Yrd. Doç. Dr. İsmail Güneş, bedelli askerliğin ilk olarak 165 yıl önce 1846’da, Padişah II. Mahmud döneminde Yeniçeri Ocağı’nın kapatılıp düzenli orduya geçilmesinin ardından, "Bedel-i Fiahsi" adıyla "kendi yerine başkasını askere gönderme" şeklinde uygulanmaya başladığını söyledi. O dönem 5 yıl olan askerliğe gitmesi zorunlu olan kişilerin, işlerinden ayrı kalmaması ve ekonomik sıkıntılar yaşanmaması için uygulamanın yürürlüğe konulduğunu belirten Yrd. Doç. Dr. Güneş şöyle dedi: "Ancak bu bedel para olarak ödenmiyordu, yerine bir başka kişiyi askere gönderiyordu. Bedel verilecek kişinin 25- 30 yaşlarında, bulaşıcı hastalığı olmaması, ruhsal durumunun askerlik yapmaya elverişli olması, yüz kızartıcı bir suç işlememesi, çevresinde kötü tanınan biri olmaması gerekiyordu".

5 ay eğitim görüyorlardı

"Beyaz köleler bedel olarak verilebilirken, siyahi köleler bedel olarak kabul edilmiyordu". Yrd. Doç. Dr. Güneş, 1870 yılından itibaren ise bedelli askerliğin ’Bedel-i Nakdi’ adıyla para karşılığı da yapılmaya başlandığını kaydederek şunları anlattı: "1886’da yapılan değişiklikle sadece parasal usulle bedelli askerlik uygulamasına devam edildi. Sonraki yıllarda bedelli uygulamasından yararlanacaklara 50 Osmanlı altını verme zorunluluğu getirildi. Ayrıca memleketlerine en yakın askeri birlikte 5 ay süreyle eğitim görüyordu. 1911’de ise belirlenen rakam yüksek bulununca, bedel 30 Osmanlı altınına kadar düşürüldü".

Haber: Gazete Vatan

Osmanlı Ermenilerine Ne Oldu?

2011-12-05T15:59:00.008+02:00

Timaş Yayınları'nın Tarih Editörü sayın Adem Koçal tarafından bana gönderilen bu kitabı henüz okumaya başlamadım. Ancak o kadar merak ediyorum ki bir an evvel sizleri de kitabın önemi hakkında bilgilendirmek istedim. Sadece tanıtım yazısını okumanız bile, sizi kitabı almaya yönlendirecektir. Özellikle Ermeni Meselesi'ne daha gerçekçi ve daha net bakabilmek için bu kitap tüm tarih severlerin yanı başında olmalı.

***

“Ermeni meselesi konusunda şimdiye kadar yazılmış en tarafsız, gerçekleri olduğu gibi aksettiren önemli bir kitap ama Batı’da bu kitaptan kimse söz etmiyor.”
Kemal H. Karpat

“Osmanlı Ermenilerine ne oldu? sorusu etrafındaki tartışmaların bundan böyle Lewy'nin kitabını dikkate almaksızın sürdürülebileceğini sanmıyorum. Umarım kitabı da en kısa zamanda Türkçeye çevrilir ve ilgilenen herkesin yararlanması mümkün olur.”
Şahin Alpay

"Bu tarihî olayı titizlik ve nesnellikle yeniden ele alan bu çalışma, sevindirici bir katkıdır. Lewy'nin kitabının, Ortadoğu tarihi ve siyaseti konusunda çalışan öğrenciler için okunması zorunlu bir eser sayılmaya başlaması kuvvetle muhtemeldir."
Insight Turkey

"Nihayet, 1915-1916’da Doğu Anadolu’daki Ermeni nüfusun tehcir edilmesi ile ilgili, her iki tarafın raporlarını inceleyen, dikkatli bir biçimde dengelenmiş, dürüst ve adil bir çalışma yapıldı."
Middle East Policy

Yayınlandığı günden beri Ermeni meselesi üzerine en çok tartışılan kitaplardan biri haline gelen Lewy'nin kitabı şimdiye dek yayınlanan eserlerden birçok açıdan farklı. Öncelikle 1915 ve öncesinde yaşananları kronolojik olarak ele alan yazar iki tarafı da tarafsız bir hakem gibi eleştirmekte, tarafların ileri sürdükleri kaynakları bir dedektif titizliğiyle incelemekte ve bunu yaparken her iki tarafın da duygusal deneyimlerine saygıyla yaklaşmakta. Lewy, Almanya, ABD ve İngiltere gibi devletlerine resmî arşivlerinde ve çeşitli yayınlar üzerinde yaptığı kapsamlı araştırmalardan elde ettiği bulguları bir araya getirerek 1915-16 yıllarına yeni bir bakış açısıyla yaklaşmakta. Kitapta soykırım iddialarına temel oluşturan belgeleri masaya yatıran Lewy, yaşananların önceden planlandığı iddialarını çürütürken, ölümlerin, dönemin şartları ve savaş ortamının yokluğu içerisinde gerçekleştiğini kanıtlarıyla ortaya koyuyor.

Ermeni meselesiyle ilgili akılda kalan birçok sorunun cevabının bulunabileceği eser, Osmanlı İmparatorluğu'nda neler yaşandığını merak eden okurlar için çok yönlü bir araştırma.

İncelemek ve satın almak için: Timaş Yayınları

Şaire tarihçi olarak başvuramayız

2011-11-28T10:26:00.001+02:00

Necip Fazıl Kısakürek Türk dilinin hiç tartışmasız en büyük şairlerindendir. “Kaldırımlar”ı okuyup sevemeyecek bir Türk ve doğru yapılmış bir tercümesine hayran olmayacak bir gayri-Türkün tasavvuru mümkün değildir. Üslubuyla kitleleri ve bir dönemin gençliğini sürüklemiştir.

II. Abdülhamid Han ve sonra Sultan Vahdettin için yazdıklarını tefrika halinde okurdum. Derken şiirindeki ölçüyü, dengeli ağırlığı bu yazılarında bulamadığımı fark ettim.

II. Abdülhamid onun tarafından sahneye de çıkarılmıştı. Tiyatroda çizilen çığırtkan Abdülhamid Han, tarihte de edebiyatta da olmamalıydı. Her söylediğinin bir ağırlığı olan, susmayı konuşmaktan daha etkili hale getiren Avrupa’nın büyük diplomatı böyle çizilemezdi. Üstadın kendi Abdülhamid’ini yarattığını araştırmalarımda daha iyi gördüm. Pekalâ, şair ve edipten tarihçi titizliğini bekleyecek değildik ama kantarın topunu da kaçırıyordu. Maalesef tarihi drama ve tarihçilik başka bir platform. Sahip olmakla iftihar ettiğimiz bu şaire tarihçi olarak başvuramayız. Bazı konuların hassasiyetini hatırlamak zorundayız.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 27.11.2011)

Abdülaziz’in İngiltere ziyareti

2011-11-28T10:15:00.001+02:00

Avrupa’ya devlet ziyareti yapan ilk padişah Sultan Abdülaziz Han’dır. Abdullah Gül’ün İngiltere’ye gidişi, Abdülaziz’in Londra seyahati hakkında yapılan hatalı yorumları hatırlattı.

Cumhurbaşkanımız Abdullah Gül ve refikalarının Birleşik Krallık’ı ziyaretleri (yılda sadece iki devlet başkanının davet edildiği açıklandı) basında birtakım tarih spekülasyonlarına konu oldu. Bunlardan birincisi; Abdülaziz Han’ın Londra’da City Hall’da Rusya sefiresinin dansını çok beğenip kadını hususi dans ettirmesi. İkincisi ise padişahın uzun nutkuyla kraliçenin canını sıkması. Tarihi olay nakliyle menkıbeciliği birbirine karıştıran iletişim dünyamız bu gibi hataları sık yapar. Sultan Abdülaziz Han okul kitabından tutunuz, Wikipedia’ya kadar her yerde oldukça değişik ve yanlış verilen bir portredir. Bu gezinin çerçevesinde kendisini, özelliklerini betimlemek gerekir.

Daha önce Mısır’a gezi yapmıştır. Bu, Hidivlik Mısır’ında Osmanlı’nın gücünü ve hakimiyetini göstermek amacını taşır. En azından protokolde kimin üstün olduğunu Mısır halkı görmüştür. Bu bir dış gezi sayılmazdı çünkü Mısır imparatorluğa bağlı yarı özerk bir eyalet statüsündeydi. Dolayısıyla Mısır’ı alan Yavuz Sultan Selim Han’dan sonra oraya giden ilk padişah olsa da babası II. Mahmud gibi bir iç gezi yapmış sayılır.

Fakat 21 Haziran 1867’de Marsilya’ya, Paris sergisinin açılışından sonra da 11 Temmuz’da İngiliz toprağına ayak bastı. Padişahı karşılayan orkestra bizzat kendisinin bestelediği marşı çalıyordu. Şüphesiz asrın büyük eserleri arasında sayılmaz ama bugün bile yeniden icra edilen “Valse Davet” gibi parçaları vardır. Padişah üstelik iyi bir ressamdı. Fransa ve İngiltere’de başta imparatoriçe Eugenie gibi birçok zarif ve seçkin aristokratın beğenisini kazandı.

Rıhtımdaki karşılama: “Yaşasın Türk hakanı”
Veliaht Murat Efendi de bu beğeniyi perçinledi. Geleceğin Sultan II. Abdülhamid’i de ikinci veliaht olarak heyetteydi. Bizzat Mehmet Emin Ali Paşa ve Keçecizade Fuat Paşa gibi bütün Avrupa’nın hayranlığını kazanan diplomatlar, tecrübeli hariciyeciler, bu arada Kraliçe Victoria’nın çok beğendiği büyükelçi Kostaki Munurus Paşa’nın bulunduğu yerde olmadık protokol hataları olmaz, olmadı da. Ali Kemali Paksüt Bey’in naklettiği gezi günlüğünde ilginç pasajlar vardır. Kraliçe Victoria torunlarından birini veliaht Murad Efendi ile (geleceğin V. Murad’ı) evlendirmek istedi. Fuat Paşa bu isteğe bayıldı, padişahın cevabı ise “tövbe estağfurullah” oldu. Sultan Abdülaziz Han’ı Budapeşte’de Macar ayanı büyük bir özlem ve hürmetle karşıladı. Vakı’a Avusturya-Macaristan’da çifte monarşi rejimine geçilmişti ama Macar soyluları ve aydınları arasında Türkler hakkında farklı ve hayırhah bir hava vardı. Onu rıhtımda “Yaşasın Türk hakanı” diye karşıladılar.

Abdülaziz Han’ın Avrupa seyahati Belçika, Hollanda, Almanya gibi ülkeleri de kapsadı. Richard Wagner’e Bayreuth opera binası için önemli bir bağışta bulundu. Bu gezi bir şark senyörünün acemice bir gezisi değildi; 46 gün içinde Osmanlı Türk hakanı üniversal protokole uygun ve kendine has bir zarafeti sergiledi. Tek noksan maalesef gerek hükümet gerekse Kostaki Muzurus Paşa dışında hükümet erkanının, devrin gereği bu geziye eşleri olmadan katılmasıdır. 19’uncu asır protokol aleminde bunun kendine göre garip bir istisna olduğunu belirtmek gerekir.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 28.11.2011)

Tarihçiler Dersim'i nasıl yorumluyor?

2011-11-24T10:19:00.002+02:00

Dersim'de yaşananları tarihçilere sorduk. Meselenin muhataplarının uzlaşması için arşivlerin açılması hepsinin öncelikli talebi. Başbakan'ın özrü ise, devletin bir kabahatiyle yüzleşmesi açısından bir ilk, tarihsel olarak bunun altını çiziyorlar.

Tarihçi Dr. Coşkun Yılmaz
Özür dilemek o devleti yönetenleri yüceltir
Dersim Olayı mahiyeti itibariyle, icrası itibariyle Türkiye tarihinin en dramatik olaylarından biri. Dolayısıyla bugünkü tartışma karar vericilerin, uygulayıcıların geleceğe bakışı açısından bir hatırlatmada bulunuyor. Bu hatırlatma tarih diye bir hafızanın var olduğunu, kaydettiğini ve mutlaka bir gün bununla hem muhatapların hem de onun temsilcilerinin yüzleştiği hadisesini gündeme getiriyor. Bu olayın sadece kültür, etnik ya da mezhep vakası olarak ele alınmasını doğru bulmuyorum. Bu Türkiye’nin hem idare, hem siyasal hem de toplumsal tarihi açısından birçok hadise ile ilintilidir. Başbakanın açıklamalarına gelince; bunu da devletin toplumun idarecilerin tarihle yüzleşmesi, buluşması ve tarihi bir muhasebe bir ibret, bir ders ve bir tecrübe olarak ortaya koyması açısından da umut verici bir gelişme olarak gördüğümü belirtmek isterim. Devlet neticede millet için var olan ve var olması gereken bir kurum. Burada bir adaletsizlik var ise devletin bundan özür dilemesi bir ilktir ve çok önemli bir gelişmedir. Bugün adına gelecek nesiller için tarihe not düşülecek sayfalardan birisidir. Devletin bir haksızlığı ve yanlışı karşısında bunu dile getirmesi ve geri adım atması ancak o devleti ve o devleti yönetenleri yüceltir. Devletle milletin buluşmasını, kaynaşmasının temelinin harcını oluşturur. Olayın politik ve ideolojik kavgadan da çıkarılıp tarihi bir vaka olarak açıklanması gerekiyor.

MHP Milletvekili, Eski TTK Başkanı Prof. Yusuf Halaçoğlu
İstenmeyen bir takım nahoş şeyler de oldu
Dersim’de yaşananlar 1937-1938’in meselesi değil, ta Osmanlı’dan beri orada feodal bir yapı var. Osmanlı devleti de orada bir harekata girişmek istiyor ama Rumeli isyanı için çıktığı için Dersim’le ilgilenecek zaman bulamıyor. Ben meselenin etnik kökene dayandırılmasını yanlış buluyorum. Bir kere Alevi meselesi değil, pek çok eşkıya grubunu orada saklandığını belirtiyor Ahmet Cevdet Paşa raporlarında. Türkiye Cumhuriyeti de feodal yapıyı kabul etmiyor, devletin otoritesini o bölgelerde de kuruyor. Olaylar sırasında istenmeyen bir takım nahoş hareketler de söz konusu.

Taner Akçam/ Minnesota Üni.
1913’te başladı 2007’de bitti
Dersim, 1913’te başlayan ve tüm Cumhuriyet boyunca devam eden, Anadolu’nun Müslüman-Türk eksenli homojenleştirilmesi politikalarının son halkasıdır. Bence 1913’de başlayan süreç 2007’de Hrant Dink’in imha edilmesiyle tamamlanma aşamasına gelmiştir. 1913 Balkan yenilgisiyle başlayan, 1914 baharında Ege ve Trakya sahillerinden Rumların, Yunanistan’a sürülmesiyle sistemli hal alan süreçten söz ediyorum. Dersim, ilk defa Hristiyan olmayan ve ama Müslüman da olmayan bir etnik-din grubunun imhaya tabi tutulmasıyla öncekilerden ayrılır. Dersimlilerin 1915 Ermeni soykırımı sırasında takındıkları tutum onların imhasında ayrı bir rol oynamıştır. Başbakan Erdoğan, 1938-9 Dersim katliamını CHP’nin üstüne yıkarak işin içinden çıkamaz.

Cemal Taş/Araştırmacı
Katliamı sözlü tarih doğrular
Dersim’de bir isyanın olmadığı çok açık. 20 yıldır Dersim sözlü tarih çalışmaları yapıyorum, gerek tanıklardan dinlediklerimiz, gerek konuyla ilgili materyaller ve askerlerin anılarında açıktır ki, orada kapsamlı bir katliam yapılmıştır. 1937’de Dersim’e silahlar teslim edildi, Elazığ’da yargılamaları yapıldı. 1938’de temizlik harekatı başlatıldı. Katledilen kafileler su kenarlarında öldürülmüş. Sayısı fazla olanlar kurşunlanıp suya atılmış, küçük kafileleri de süngüyle öldürmüşler. Süngüyle öldürmenin nedeni de mermi harcamamak. Gerçekten isyan olsaydı insanlar kaçmazdı. Benim ailemden 20 kişi götürülüyor, 1 kişi yaşıyor, süngü izleri duruyor vücudunda. Toplu mezarların da yerleri belli.

Şükrü Aslan/ Mimar Sinan Üniversitesi
Genelkurmay arşivleri dönüm noktası
Başbakanın açıklamaları genel olarak olumlu. Bugün açıkladığı belgeler aslında bilinen belgelerdir ama bunların bu ülkenin başbakanı tarafından açıklaması önemlidir. Türkiye’de ilk kez bir başbakan Dersim’de yaşananların devlet tarafından gerçekleştirilen bir katliam olduğunu ve bunun çok önceden adım adım planlandığını söyledi. Bu ifadeler meselenin bundan sonraki kısımlarını tartışmak açısından olumlu bir kanal açtı. CHP ve diğer partilerin de tarihimizin önemli bir parçasını oluşturan Cumhuriyet dönemi politika ve pratikleriyle yüzleşmesi yönünde bir beklenti oluştu. Politik aktörler üzerinden bugünkü siyasi partilerle Dersim hadisesinin sorumluluğu tartışılacak, bu sorumluluk Fevzi Çakmak, Şükrü Kaya ve Celal Bayar başta olmak üzere Demokrat Parti ve sonraki siyasi partiler için de bir sorumluluk yaratmaktadır. İkincisi, arşivlerin açılması konusunda asıl beklenti Genelkurmay arşivlerinin açılmasıdır. Çünkü o devrin politikaları büyük ölçüde askeri hiyerarşi üzerinden uygulanmakta ve kayıt altına alınmaktadır. Dolayısıyla Başbakanın açıklamaları da ancak kendisine bağlı bulunan Genelkurmay Başkanlığı arşivlerinin açıklanmasını sağladığı taktirde tamamlanmış olacaktır.

Ayşe Hür/Taraf Gazetesi
Atatürk operasyonun başındaydı
Dersim’in, Kemalist elitlerinin deyimiyle Cumhuriyet için “bir çıbanbaşı olması”, Dersim’in sosyo-kültürel, etnik ve dinsel yapısından kaynaklanıyordu. Hedef Türkçe konuşan, kendini Türk hisseden, İslam’ın devlet tarafından şekillendirilmiş Sünni yorumunu esas alan, Batılı anlamda modern, merkezi yönetime tabi bir Türk ulusu yaratmaktı. Dersim’i bu resme oturtmak kısa sürede olacak iş değildi. O halde bu işi radikal biçimde ele almak –onların deyimiyle- “kesin bir ameliye yapmak” lazımdı. 1937’deki birinci harekâtta İsmet İnönü başbakandı. 1938’deki ikinci harekâtta ise Celal Bayar başbakandı. Her iki harekât sırasında da Apdullah Alpdoğan “Dersim Valisi ve Sıkıyönetim Komutanı”, Fevzi Çakmak Genelkurmay başkanı idi. Atatürk ise bu ekibi birinci elden yöneten kişiydi. Bazılarının iddia ettiği gibi Atatürk o günlerde gerek zihinsel, gerekse bedensel açıdan sağlıklıydı ve tam anlamıyla iktidara sahipti. Yani Dersim’de yaşanan korkunç olayların sorumluluğundan, ne Cumhuriyetimizin kurucu babası Atatürk, ne o yılların tek partisi CHP, ne CHP geleneğinin sembol ismi İnönü, ne sağ muhafazakâr geleneğin temsilcisi Celal Bayar, ne de İslami muhafazakârların saygıyla andığı Fevzi Çakmak kurtulamaz. Bence bugün en büyük sorumluluk AKP’ye düşüyor.

Kaynak: Radikal

Yeniçeri Ocağı Tarihi ve Yasaları

2011-11-22T14:30:00.003+02:00

Yıllarca önce Türk Diplomatik adlı bir dergi vardı. Son derece kaliteli, Türk Dünyası ve uluslar arası ilişkiler konusunda uzmanlaşmış bir dergi idi. Türk Diplomatik Erol Cihangir tarafından çıkarılmaktaydı. Değerli araştırmacı Erol Cihangir, artık Turan dergisini yönetiyor. Hani Şeyh Şamil’in duasında bir sitem vardır ya, “Şamil’i bilmeyen Ata’sını ne bilir?” diye, biz de “Turan dergisini bilmeyen de Yeniçağ gazetesini ne bilir?” diyerek bu sitemi bir başka boyuta taşıyabiliriz. Çünkü Turan dergisi öyle önemli bir dergidir.

Erol Cihangir sadece Turan dergisinin genel yayın yönetmeni değil aynı zamanda Doğu Kütüphanesi adlı yayınevinin de sahibidir. Doğu Kütüphanesi, güncel konulardan çok tarihi araştırmaları yayınlayan ihtisaslaşmış bir yayınevidir. Bugünlerde Erol Cihangir, büyük bir projeye imza attı ve İsmail Hami Danişmend’in İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi adlı altı ciltten oluşan dev ansiklopedik kitabını yayınladı. Ancak bu konuya bir başka yazımda değinip, bugün Doğu Kütüphanesi’nin yayınladığı bir başka çok önemli kitaba değinmek istiyorum: Kitabın adı, Yeniçeri Ocağı-Tarihi ve Yasaları. Kitabın yazarı, değerli tarihçi Orhan Sakin.

Yeniçeri Ocağı-Tarihi ve Yasaları, kuşe kağıt, pahalı baskı gibi özel ürünler kullanılmamış olmasına rağmen, baskı kalitesi açısından bugüne değin gördüğüm en şık ve kaliteli baskıya sahip kitap. Bu tür kitaplarda alışık olmadığımız şekilde kitabın içinde onlarca büyük bir bölümü renkli olan resimler ile yeniçerilerin değişik sınıflarının ne giydiklerini görmek mümkün. Ancak kitap sadece şekil açısından mükemmel değil. Osmanlı arşivlerinde uzman olarak çalışan ve bu kitabından önce Türk tarihi ile ilgili 12 değerli esere imza atan Orhan Sakin, Yeniçeri Ocağı-Tarihi ve Yasalarıadlı kitabında 200 seneden bu yana geçerli olan ve genel kabul gören bir teze meydan okuyor, sarsıyor. Orhan Sakin’in savunduğu tezi 18 yaşında iken bir cümlede özetlenmiş şekilde rahmetli Dündar Taşer’den okuduğumu hatırlıyorum. O zaman garipsemiş, dudak bükmüştüm. Ve şimdi Dündar Taşer’in neden Dündar Taşer olduğunu bir kez daha anlıyorum. Allah rahmet eylesin.

Orhan Sakin, Osmanlı tarihi boyunca gerçekleşen Yeniçeri isyanlarını nedenlerini ortaya koyarak inceliyor. Padişah ile Yeniçeriler arasındaki ruhi birliğin 3. Murad döneminde nasıl ve neden koptuğunu ortaya koyuyor. Yeniçeri isyanlarının ekonomik sebeplerini, saray hiziplerinin etkin rollerini ortaya koyuyor. Ve nihayet, 3. Selim ve 2. Mahmud dönemine odaklanarak, genel geçerli “Yeniçeriler her türlü olumsuzluğun nedeni idi, kaldırılmaları hayırlı oldu” şeklinde 1826’dan buyana devam eden tarihsel tespit/propagandayı çok soğukkanlı ve bilimsel bir şekilde sorguluyor.

Orhan Sakin, Yeniçerileri yıpratmak amacı ile siyasetçilerin nasıl psikolojik savaş sürdürdüklerini, Yeniçerileri nasıl düşman karşısında arkadan vurduklarını, kendi askerlerine ihanet ettiklerini anlatıyor. Tabii kendi askerine ihanet eden siyasetçiler kaçınılmaz olarak kazanabilecekleri savaşları kaybediyor, bastırabilecekleri isyanlar denetim dışına çıkıyor.

1826’da Türkiye’nin devlet yapısını Avrupa’nın istekleri doğrultusunda yeniden inşa etmeye karar veriyor. Yeniçeri Ocağı ise Avrupai dönüşümün karşısında Osmanlı-Türk direnişini temsil ediyor. Yeniçerinin aşılması, devletin Avrupalılaşması için kaçınılmaz gereklilik. Yeniçerilerin tasfiye edilmesinin nedeni modern savaş usullerini öğrenmeyi reddetmeleri olarak izah edilmektedir. Orhan Sakin ise bunun bu kadar basit olmadığını ortaya koyuyor. Üstelik Yeniçeri Ocağı yok edildiği tarihte devletin başka bir ordusu yok. Yeniçeri Ocağı’nın imhasını takip eden dönemde önce 20 Ekim 1827’de Navarin’de donanmamız imha ediliyor. Böylece kara ordusundan sonra deniz kuvvetlerimiz de yok oluyor. 1828/29’da Rus Ordusu saldırıya geçiyor ve Osmanlı yeniliyor. 1829’da Yunanistan bağımsızlığını ilan ediyor. Aynı yıl Sırbistan özerkliğini kazanıyor. 1830’da Cezayir, Fransız Ordusu tarafından işgal ediliyor. Özetle, yenileşme orduyu yok edince sonuç dirençsiz teslimiyet oluyor.

Orhan Sakin kitabın ikinci bölümüne, 06’da yazılmış olan Yeniçeri Tarihi adlı bir Osmanlı eserini günümüz Türkçesine tercüme ederek koymuş. Burada yazdıklarım tabii ki kitabın özeti değil. Üstelik daha bir köşe yazısına giremeyecek o kadar şaşırtıcı bilgi var ki kitapta. Orhan Sakin’i böyle bir kitabı yazdığı, Erol Cihangir’i ise yayınladığı için tebrik ediyorum. www.haberiniz.com okuyucularına ise hem bu kitabı temin edebilmeleri hem de Turan dergisine abone olmaları için 0212 520 27 19’u aramalarını öneriyorum ya da kitapkurdu.com veya idefix.com gibi internet sitelerinden bu kitabı satın alabilirler.

Ümit Özdağ

Kaynak: Haberiniz

Fahreddin Paşa - Ermeni Meselesi 3

2011-11-21T17:32:00.006+02:00

Musa Dağ Vakası ve Fahreddin Paşa’nın Raporu
Musa Dağ, Hatay’a bağlı Samandağ (Süveydiye) İlçesi’nden geçen Asi Nehri’nin Akdeniz’e karıştığı Amanos Dağları eteklerinde bin metre yüksekliğinde büyük sivri kayalık ve çalılarla kaplı bir dağdır. Bu dağın dünya çapında meşhur olması, Ermenilerin burada yaptıkları isyanı anlatan ve daha sonra sinemaya da aktarılan, Franz Werfel’in “Musa Dağ’da Kırk Gün” adlı romanı ile olmuştur. Yanlış olarak bir tarih kitabı veya belgesel olarak algılanan roman ve film, Batı’da Türk aleyhtarı bir kamuoyunun oluşmasında hayli tesirli olmuştur.

Bu roman ve film projesi daha o yıllarda Almanya, Türkiye ve ABD açısından bazı siyasî ve diplomatik gelişmelere sebep olmuştur. Biz burada 1933’te yayınlanmasından itibaren dünya kamuoyunu Türkler aleyhine etkileyen romanın dayandığı Musa Dağ Ermeni hâdiselerine kısaca temas edeceğiz.

Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasından sonra İskenderun ve Halep bölgesini işgal imkânı arayan başta Fransa olmak üzere İtilâf Devletleri İskenderun şehrini altı defa denizden bombalamakla kalmayarak Doğu Akdeniz’i de denizden abluka altına almışlardı. Yapmak istedikleri çıkarmayı kolaylaştırmak için bölgenin Hıristiyan halkını ayaklandırmaya çalışıyorlardı.

Yine bir Ermeni araştırmacı tarafından yapılan çalışmaya göre 14 Eylül 1915 tarihine kadar Fransız savaş gemileri tarafından Port Said’e getirilen Musa Dağlılar 4.088 kişidir. Bu bilgilere rağmen hâlâ Musa Dağ Ermenilerinin devlet tarafından planlı yok edildiği propagandasını yapmanın ne kadar büyük bir yanlış olduğu ortaya çıkmaktadır. Aynı gazetenin iddiasına göre Musa Dağ’da Osmanlı güvenlik kuvvetlerine direnen 5.000 kişiden 951’i ölmüştü. Bu rakamın da gerçeği yansıtmadığı rakamların tutarsızlığından anlaşılmaktadır. Mavi Kitap’ta ise Musa Dağı Ermenilerinin sayısı hakkında 4.058 ilâ 4.200 arasında çelişkili rakamlar verilmektedir.

21 Ekim 1915 tarihinde Egyptian Gazetesi bu haberi direnişçilerden aldığı bilgiye dayanarak şöyle vermektedir: “Tepe eteğindeki köylerimizi savunmanın imkânsız olduğunu düşünerek alabildiğimiz kadar yiyecek ve malzeme ile üç saat mesafedeki Musa Dağ’ın Damlacık denilen tepelerine çekildik. Altı Ermeni köyü olarak toplam 5.000 kişi idik. Hayatta kalanlar, 4 yaşının altındaki bebek ve çocuklar 413, 4-14 yaş arası kızlar 505, 4-14 yaş arası oğlanlar 606, 14 yaş üstü kadınlar 1.449, 14 yaş ve üzeri erkekler 1.076 olmak üzere toplam 4.049 kişidir”.

Amerika’da çıkan Outlook gazetesinin 1 Aralık 1915 tarihli sayısında Zeytun ve Musa Dağ isyanları hakkında bilgi veren Papaz Dikran Andreasyan ise Musa Dağ isyanının 1915 yılı baharında Osmanlı Devleti’nin 6.000 kadar askerini kasabanın yakınındaki kışlalara yerleştirmesi ve Ermeni manastırının boşaltılmasını istemeyen Ermenilerin askerlere direnmesiyle başladığını iddia etmektedir. Bu ifadeler, Ermenilerin isyan çıkarmak için suni sebepler aradıklarını göstermektedir.

Papaz Dikran’ın daha sonra anlattıkları da bu tespiti doğrulamaktadır. Çünkü İskenderun gibi düşman askerlerinin çıkarma yapması ihtimali bulunan bir yerdeki kışlaya hükümetin asker yerleştirmesi çok normal bir harekettir. Bölgede Osmanlı vatandaşı olarak yaşayan Ermenilerin kendi güvenliklerini sağlamaya da yönelik bu teşebbüsten aslında memnunluk duymaları gerekirdi. Papaz Dikran, bu direnişten sonra hükümetin 13 Temmuz 1915 tarihinde tehcir kararı aldığını ve bu karara uymak istemeyen altı Ermeni köyünün direnmek üzere Musa Dağ’a çıktıklarını belirtmektedir. Samandağ Ermenilerinin isyanlarında, İtilâf Devletleri’nin Çanakkale’de başarılı olacağı ümidi de etkili olmuştur.

İsyan eden Ermeniler yanlarına uzun süre yetecek yiyecek, içecek ve hayvan sürülerini de almışlardı. Musa Dağ’ın Damlacık mevkiine çıkan 5.000 kadar Ermeni siperler kazarak ve dağa çıkan önemli geçitleri tutarak muhkem bir savunma hattı kurmuşlardı. Ermenilerin ellerinde 120 adet son model tüfek, av tüfekleri, filinta tüfekler ve süvari tüfekleri bulunuyordu.

21 Temmuz’da Ermeniler ile Türk kuvvetleri arasında çatışmalar başladı. Bu çatışmalarda sayıca güvenlik kuvvetlerinden çok olan Ermeniler 200’den fazla askeri şehit ettiler. Kırk gün kadar devam eden direnişlerinden sonra Ermeniler, yiyecek ve cephanelerinin azalması üzerine Halep’teki Amerikan Konsolosu Mr. Jakson’a ve İskenderun kıyılarında bulunan İngiliz, Fransız, Rus ve İtalyan savaş gemilerine haber göndererek onlardan Hıristiyanlık adına kendilerini Kıbrıs’a götürmelerini, bu mümkün olmazsa yeterli silah ve cephane göndermelerini istediler. Alacakları silahlarla Türklerle savaşmaya devam ederek İtilâf Devletleri’ne yardımcı olacaklarını da söylemekten geri kalmadılar (2 Eylül 1915).

Papaz Dikran Andreasyan, direnişlerinin elli üçüncü günü Türk güvenlik kuvvetlerinin çatışmayı keserek Ermenilere teslim çağrısı yaptıkları bir sırada Guichen (Goşin) adlı bir Fransız savaş gemisinin yardımıyla Jeanne D’arc (Jandark), Desaix kruvazörü, dört Fransız ve bir de İngiliz kruvazörü ile 14 Eylül 1915 tarihinde Port Said Limanı’na rahat bir şekilde nakledildiklerini anlatmaktadır. Bu kadar çok Ermeni’nin Kıbrıs’a gönderilmesi kabul edilmeyince Fransız muhripleriyle İskenderiye’ye nakline karar verildi.

Musa Dağ Ermenileri Süveyş Kanalı’nın Asya tarafında Lazaret toplama kampına yerleştirildiler. 4. Ordu Kumandanı ve Bahriye Nazırı’nın Kudüs’ten Başkumandanlık Vekâleti’ne gönderdiği 14 Eylül 1915 tarihli şifreli yazıda bu hâdise şöyle anlatılmaktadır:

“Musa Dağ’da direnen Süveydiye Ermenileri büyük ihtimalle aldıkları davet üzerine Viktor Hugo, Hanri Fastersin, Lui ve isimleri anlaşılamayan diğer üç Fransız harp gemisinde toplanmışlar. Âsilere karşı 41. Fırka’nın iki alayı ile bir cebel takımı sevk edilmiştir. Viktor Hugo ve Dördüncü Hanri gemileri Kabaklı (Mevaklı) civarındaki kıtaların ordugâhını da bombardıman ederek asker ve ahaliden 8 şehîd, 2 yaralı ve 20 hayvanın telef olmasına sebep olmuştur. 30 Ağustos 1331 (12 Eylül 1915) gecesi âsilerin saklandıkları Damlat’a gelen müfreze hiçbir âsiye rastlayamamıştır. Bunların gece yarısı düşman gemilerine gittikleri anlaşılmıştır.”

“Fransız filosuna karşı ordugâhın gizlenmesine ehemmiyet vermeyerek boş yere kayıp verdirenlerle, Ermenilerin kaçmasına sebep olanları şiddetli cezalandırmak için Fahreddin Paşa, Bahriye Nâzırı’nın emri üzerine derhal oraya gitti. Bundan sonra İskenderun ve Antakya’daki Ermenilerin tehciri hızlandırıldı.”

Fahreddin Paşa, Birinci Dünya Savaşı sırasında ortaya çıkan bu hadiseleri ve kendi ilgisini, yukarıda adı geçen romanın yayınlanmasından sonra şöyle anlatmaktadır:

“Birinci Dünya Harbi sırasında İtilâf Devletleri’nin İskenderun kıyılarına bir çıkarma yapacağı sözleri etrafa yayılınca Samandağ bucağına bağlı yedi Ermeni köyü halkı hükümete olan vergi borçlarını ödememişler, Osmanlı Silahlı Kuvvetleri’nin ihtiyacı için gereken yardımı yapmamışlar ve isyan etmişlerdir. Bu isyanın hemen bastırılması için askerî kuvvetlere ihtiyaç duyulmuş, bunun üzerine bir jandarma alayı bölgeye gönderilmiştir. Daha sonra da 4. Ordu Kumandanlığı tarafından bu bölgelerde yaşayan Ermenilerin başka yerlere göç ettirilmesi Başkumandanlığa tavsiye edilmiştir. Başkumandanlıktan alınan yetkiye göre âsilere göç için yedi günlük bir süre verilmiş, fakat âsiler bu sürenin sonunda göç etmeyerek Musa Dağ’a çıkmışlardır. Bunun üzerine hükümet, emirlere uymaları için âsilere memurlar göndermişse de Ermeniler bunları dinlememiş ve silahla karşı koymuşlardır. Başka bir çıkar yol bulamayan bölge kumandanı Albay Galip jandarma alayıyla Musa Dağ’a inen yolları kontrol altına aldırmış ve bizzat kendisi Musa Dağı’na çıkarak son bir defa daha isyancılarla konuşmak istemişse de, dağ üzerinde hiç bir kimsenin kalmadığını görmüştür. Yapılan incelemede, Ermenilerin denize doğru inen bir yamaçtan Akdeniz’e indikleri anlaşılmıştır. İzleri takip ederek deniz kıyısına kadar inen Albay Galip, burada 20-30 kadar hayvan ölüsüyle karşılaşmıştır. Yapılan araştırmada İskenderun kıyılarını gözetleyen bir Fransız harp gemisinin Musa Dağı’ndan verilen işaret üzerine kıyıya bir sandal göndererek buradaki Ermeni çete başlarını ve diğer isyancıları gemiye taşıdıkları anlaşılmıştır. Bu konu Fransız hükümetinden sorularak, doğruluğu öğrenilebilir. Daha sonra Musa Dağı’nda yapılan araştırmalarda, hiçbir insan cesedine rastlanmadığı gibi, yaralı veya hasta bir kimse de bulunamamıştır. Bu bakımdan Yahudi asıllı Werfel tarafından yazılan ve bütün dillere çevrilerek dağıtılan bu kitabın konusunun tamamen hayalî ve uydurma olduğu, Türkler aleyhinde kamuoyunu yanıltmak için bir propaganda niteliği taşıdığı sonucuna varılmıştır.”

Görüldüğü gibi, bir Türk askeri olarak Fahreddin Paşa, bölgesi Suriye’de, Adana, Urfa, Zeytun (Süleymanlı) ve Haçin (Saimbeyli) Ermeni isyanlarının bastırılmasında önemli bir rol oynamıştır. Yaptığı başarılı çalışmalardan dolayı Fahreddin Paşa Başkumandanlık Vekâleti tarafından 27 Eylül 1915’de muharebe gümüş madalyası ile taltif edilmiştir.

Devlete isyan ederek asayişi bozan ve masum insanları katleden Ermenilerin isyanlarını bastırmış olması dolayısıyla İngiliz casusu Lawrence ve Fransız subayı Bremond tarafından haksız yere Ermeni düşmanı olarak suçlanmıştır. Ermeniler hakkında sadece vatanperver ve vazifeşinas bir Osmanlı subayı olarak hizmet eden Fahreddin Paşa yalnız suçlanmakla kalmamış, Ermeni Komita Merkezi tarafından kara listeye alınarak öldürülmesine karar verilmiştir. Ancak Ermeniler bu kararlarını uygulama imkânı bulamamışlardır.
Çarpıtılan Tarihî Gerçekler
Fahreddin Paşa’nın içinde bulunduğu hâdiseler incelendiğinde, tehcir uygulaması dışında bulunan Güneydoğu ve Çukurova Ermenilerinin Osmanlı Devleti’ne isyan etmek amacıyla uzun bir süredir hazırlık içinde oldukları anlaşılmaktadır. Devlet görevlileri Ermeni isyanlarını yatıştırmak için elinden geleni yapmıştır. Fakat bütün bu iyi niyetlere Ermeni direnişçiler tarafından ateşle karşılık verilmiştir. Bununla da kalınmayarak isyanların bastırılması, Türklerin Ermenileri katli şeklinde duyurulmuştur.

Fahreddin Paşa’nın sorumluluk sahasında meydana gelen Ermeni isyanlarında İtilaf Devletleri ve misyonerlerin önemli rolü olmuştur. Ermeniler hem bölgedeki misyonerler, hem de İtilaf Devletleri tarafından kışkırtılmış ve silahlandırılmıştır. Ermenilerin direnme imkânı kalmadığında ise Musa Dağ’da olduğu gibi Hıristiyan kardeşlik ve menfaatleri adına direnişçiler İtilaf Devletleri tarafından kurtarılmışlardır. Musa Dağ’da Ermeniler çok az kayıp vermelerine rağmen isyan eden herkesin öldürüldüğünü öne sürecek kadar gerçek dışı açıklamalarda bulunmuşlardır.

Bu hadiselerin ortak özelliği, mecburî göç sahası dışında olmalarına rağmen Ermenilerin isyan etmiş olmasıdır. Dolayısıyla bu isyanların tehcir edilme korkusuyla meydana geldiği iddia edilemez. Hatta bu bölge diğer yerlerden tehcir edilen Ermenilerin iskân mıntıkası olarak seçilmişti. Bu isyanlar hakkında batılı konsolos, görevli ve misyonerlerin verdiği bilgilerin çoğu taraflı, çelişkili ve yanlıştır. Urfa isyanında Alman Misyoner Kunzler, Fahreddin Paşa’yı sebepsiz yere Ermenileri öldürtmekle suçlarken, bazı Ermeni ve Halep Amerikan konsolosluk kaynaklarının Antep’te barış ve huzurun onun sayesinde sağlandığını belirtmesi bu tezada güzel bir örnektir.

Bu çalışmada tekrar görülmüştür ki tarih; onu yaşayanın veya gerçeğin değil, yazanın, hatırlayanın, anlatanın, yansıtanın, canlı tutanın ve sahip çıkanın arzu ettiği tarzda şekillenmektedir. Türk-Ermeni ilişkilerindeki kırılmada yaşananların sonuçlarından çok sebeplerini anlamaya yönelik çabalar öğretici ve yararlı olacaktır. Bütün bu vakalar olduğu şekliyle ve tarafların hepsinin ifadesiyle incelendiğinde gerçeğe yakın bir resmin ortaya çıkması; düşmanlık ve nefreti sürdürme yerine birbirini anlama, analiz ve sentez etme gibi yararlı bir yola dönüştürülebilir. Son söz olarak görevini titizlikle yapmaktan başka bir maksadı olmayan Fahreddin Paşa’yı Ermeni kasabı ve vatanını korumaktan başka bir gaye gütmeyen milletimizi soykırımla suçlamak büyük bir haksızlık, yanlışlık ve gerçeği saptırmadır.

Doğu Lejyonu
Fransızlar, Musa Dağı’ndan götürdükleri ve silahlandırdıkları 4000 kadar Ermeni’yi Türklere karşı kullanmak amacıyla 15 Kasım 1916’da Doğu Lejyonu’nu (bu birliğin adı 1918’de Ermeni Lejyonu oldu) kurma kararı aldı. Bu lejyonun kurulmasında büyük payı olan Fransız Albay Bremond kendi Dışişleri Bakanlığı’na verdiği raporda; “Musa Dağı’ndan getirdiğimiz Ermeniler için size daha önce de yazmıştım. Bunların kamp masraflarını -ayda 30.000 Frank’ın üzerinde- savaş sonunda nasıl olsa İngiltere’ye ödemek zorundayız. Hiçbir teşebbüste bulunmazsak, üstelik parasını cebimizden ödeyerek, bu Ermenilerin İngilizleşmelerine, Amerikanlaşmalarına veya Ermenileşmelerine imkân vermiş olacağız. Bunun için de, şimdiye kadar olan davranışlarımızdan derhal vazgeçip tam bir geriye dönüş yapmamız lâzımdır. Bugün süratle davranırsak bu Ermeniler her istediğimizi yapacaklardır. Bunun temini için de başlarına bir Fransız subayını kumandan tayin etmemiz ve bu subayı da doğruca Paris’e bağlamamız gereklidir. Böylece elimizin altında güvenebileceğimiz bir güç bulunacaktır. Unutmayalım ki aksi bir davranış ile bu Ermenileri kaybedeceğiz ve üstelik bunlardan faydalanacak olan İngiltere’ye de para ödeyeceğiz.” (Erdal İlter, Türkiye’de Sosyalist Ermeniler ve Silahlanma Faaliyetleri (1890-1923), İstanbul 1995, s.100-101).

Ermeni Lejyonu, her biri 200 kişi olan altı bölükten kuruldu. 160 Suriyeli gönüllüden de bir bölük teşkil edildi. Bu birliklerin en iyileri Osmanlı ordusunda asker olan Ermeniler ve Musa Dağı Ermenileri idi. Bu lejyondaki Ermeniler Kıbrıs’ta Magosa’nın Boğaztepe Ermeni Lejyoner askerî kampında eğitildiler. Ermenilerden oluşturulan üç taburluk bu lejyon kuvveti 1919 ve sonrası Fransa adına Antep, Maraş, Adana ve Urfa bölgesinde Türk İstiklâl Mücadelesine karşı savaşmıştır.

Kaynaklar: BOA, Dâhiliye Nezâreti Şifre Kalemi, nr. 54-A/220; İrâde, Taltifat 21 Zilkade 1333/36; Naci Kâşif Kıcıman, Medine Müdafaası, İstanbul 1971; Feridun Kandemir, Peygamberimiz Gölgesinde Son Türkler Medine Müdafaası, İstanbul 1974; Şevket Süreyya Aydemir, Makedonya’dan Orta Asya’ya Enver Paşa, III, İstanbul 1972; İsmet Görgülü, On Yıllık Harbin Kadrosu, Ankara 1993; Cemal Paşa, Hatıralar, Haz. Behçet Cemal, İstanbul 1977; Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi IV.Cilt I. Kısım: Sina-Filistin Cephesi, Genel Kurmay Basımevi, Ankara 1979; Mekki Şebike, El-Arab ve’s-Siyasetü’l-Britaniyye Fi’l-Harbi’l-Âlemiyye El-Ûlâ, Beyrut (Lübnan) 1971; İhsan Sabis, Harb Hatıralarım, I, Ankara 1943, s. 171; Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Ankara 1950; Mehmet Hocaoğlu, Tarihte Ermeni Mezalimi ve Ermeniler, İstanbul 1976; Kâmurân Gürün, Ermeni Dosyası, Ankara 1983; Cevdet Küçük, Ormanlı Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı, (1878-1897), İstanbul 1984; Ermeni Komitelerinin Amâl ve Harekât-ı İhtilâliyesi, Haz. Cengiz Erdoğan Ankara 1984; Azmi Süslü, Ermeniler ve 1915 Tehcir Olayı, Ankara 1990; Kemal Çiçek, Ermenilerin Zorunlu Göçü (1915-1917), Ankara 2005; Talat Paşa’nın Anıları, Haz. Alpay Kabacalı, İstanbul 1994; Arnold J. Toynbee, James Bryce, Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermenilere Yönelik Muamele 1915-1916, II, Çev. Atilla Tuygan-Jülide Değirmenciler, İstanbul 2006; Ergünöz Akçora, “Talat Paşa’nın 1915 Urfa İsyanı Hakkındaki Raporu”, XI. Türk Tarih Kongresi (Eylül1990), Ankara 1994, s. 1785; Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri (1914-1918), I, Ankara 2005; Askeri Tarih Belgeleri Dergisi, sayı 81 (Aralık 1982), nr. 1820, nr. 1823, nr. 1824, nr. 1836, nr. 1837, nr. 1840, nr. 1841, nr. 1842, nr. 1843, nr. 2020; sayı 83 (Mart 1983), nr. 1922; sayı 85 (Ekim 1985), nr. 2017, nr. 2020; sayı 86 (Nisan 1987 ), nr. 2048, nr. 2053, nr. 2057, nr. 2058; Hans-Lukas Keiser, Iskalanmış Barış Doğu Vilayetlerinde Misyonerlik Etnik Kimlik ve Devlet 1839-1938, Çev. Atilla Dirim, İstanbul 2005; a.g.mlf., “Bir Misyoner Hastanesinin Çevresindeki Küçük Dünya: Urfa, 1897-1922”, Falih Rıfkı (Atay), “Hicaz’daki Son Türk”, Büyük Mecmua, Sayı l (6 Mart 1919), s. 4; Yenigün, 30 Teşrin-i Sani 1918; Halil Aytekin Kıbrıs’ta Monarga (Boğaztepe) Ermeni Lejyoner Kampı, Ankara 2000; Edmond Brémond, Le Hedjaz Dans La Guerre Mondiale, Paris 1931; Thomas Edwards Lawrence, Seven Pillars of The Wisdom, London 1983, Türkçe terc.: Bilgeliğin Yedi Direği: Bir Casusun Anıları, Çev. Yusuf Kaplan, İstanbul 1991; Kâzım Karabekir, İstiklal Harbimiz, İstanbul 1988; Erich Feigle, “Franz Werfel And The Forty Days Of Musa Dagh: A Bestseller Serves As A Fake Bıble”, Ermeni Araştırmaları Dergisi, Sayı 4 (Şubat 2001), s. 155-156, 243-254; Guenter Lewy, The Armenian Massacres in Ottoman Turkey, Salt Lake City 2005; Sedat Laçiner-Şenol Kantarcı, Ararat Sanatsal Ermeni Propagandası, Ankara 2002.

Prof.Dr.Süleyman Beyoğlu
(Yedikıta Dergisi, Sayı 39, Kasım 2011)

Fahreddin Paşa - Ermeni Meselesi 2

2011-11-21T17:29:00.007+02:00

Ermenilerin Urfa İsyanı ve Fahreddin Paşa
19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Urfa ve çevresi Fransız, İtalyan, İspanyol, Alman, İsviçreli ve Amerikan misyonerlerin yoğun faaliyet sahalarından biri haline geldi. Urfa’nın misyonerlerin ilgi odağı olmasındaki en önemli sebeplerden biri şehrin kavmî etnik ve kültür yapısındaki çeşitlilikti. Osmanlı Devleti’nin birçok yerinde olduğu gibi Urfa şehrinde de Türk, Kürt, Arap, Ermeni, Rum, Süryani ve Yahudi unsurlar ile birçok din ve mezhep mensubu yaşamaktaydı. Misyonerler açtıkları okullarda bu yapıya uygun olarak Türkçe, Fransızca, Arapça ve Ermenice olmak üzere dört dilde eğitim yapıyorlardı.

1914 yılına gelindiğinde misyonerler tarafından eğitilen ve desteklenen Ermeniler sistemli bir şekilde, özellikle Halep yoluyla silahlanmışlardı. Bu yıllarda Urfa Sancağı’nda 149.384 Müslüman’a karşılık 18.370 Ermeni ve 1400 kadar da Süryani nüfus bulunuyordu. Urfa Sancağı, asayişin sağlanması ve ordunun harekâtının güvenliğini temin için bulundukları mahallerden çıkarılan Ermenilere iskân mıntıkalarından biri olarak tayin edilmişti. Ancak Urfa Ermenileri Meşrûtiyet’ten bu yana isyan için hazırlanmakta idiler. İsyan için uygun bir zaman beklenirken silah toplanması ve 1894 doğumluların askere alınması sırasında Sason, Zeytun, Haçin ve Diyarbakır bölgelerinden kaçan Ermeni askerler de komitacılara katılınca, 19 Ağustos 1915 Perşembe günü Urfa’ya 7,5 km. uzakta bulunan Germüş (Dağeteği) köyünde ve Urfa’da ilk isyanlar başladı. Bu başkaldırılar üzerine Urfa’da güvenliği sağlamak için halkın elindeki silahların toplanması kararlaştırıldı. Yapılan aramalarda Urfa merkezde 720 tüfek, 406 tabanca, 74 yaralayıcı alet ile 4922 fişek ele geçirildi. Daha sonra Urfa amele taburunun bir bölüğündeki Ermeni askerler ellerindeki kazma küreklerle saldırarak yüzbaşılarını ve bazı Müslüman erlerin bir kısmını şehîd ettiler ve bir kısmını yaraladılar.

Bu sıralarda menzil nakliye kolları, amele taburları, hamal ve inşaat bölüklerinin dörtte üçü Ermeniydi. Bu güne kadar zararlı herhangi bir davranışı görülmeyen Ermeni askerlere artık güvenmek mümkün değildi. Osmanlı Devleti’nde huzur ve adalet içinde yaşarlarken bu son yıllarda bilhassa dış mihrakların kışkırtma ve maddî yardımlarıyla artık hâdiseler vahim neticelere doğru gidiyordu. Meydana gelmesi muhtemel yeni saldırılara karşı 10 Ağustos 1915 tarihinde istenen sekiz yüz tüfekten kalan altı yüz tüfeğin de fişekleriyle birlikte gönderilmesi ve Islahiye’de kırk bölük kadar askerî kuvvetin bulundurulması Başkumandanlık’tan istendi (28 Ağustos 1915).

Bu saldırılardan sonra 29 Eylül 1915 tarihine kadar sükûnet sürmüştür. Aynı gün Tarakçıoğullarının evinde toplanan Tarakçıoğullarından Bedros, Sarkis ve asker kaçağı Yedikardeşoğlu Mıgırdıç ve Sasonlu bir maceracının sebepsiz yere silah atması üzerine, bu evi aramaya giden polis ve jandarmaya ateşle karşılık verilmesiyle Urfa’da isyan başladı. Ermeni mahallesinin hâkim konumu ve evlerin gayet sağlam olması sebebiyle jandarma kuvvetleri asayişi sağlayamıyordu. Çıkan çatışmada altı jandarma yaralandı. Bu yaralılardan biri şehîd oldu.

Ermeni direnişçiler, Müslüman evlerine hücum ederek bazılarını ele geçirmişlerdi. Urfa Mutasarrıf Vekili Nazmi Bey, Başkumandanlığa çektiği şifrede bu isyanın bastırılması için şehirdeki jandarma kuvvetlerinin iki misline çıkarılmasının yetmeyeceğini; bölgeye bir topla birlikte nizamî bir kuvvetin gönderilmesini istedi. Bu arada Ermeniler, Müslümanlardan da 10 kadını daha şehîd etmişlerdi. Urfa Mutasarrıflığı’nın askerî kuvvet istemesi üzerine Başkumandanlık, 4. Ordu Kumandanlığı’na hâdiselerin daha da büyümemesi ve Ermenilerin uzaklaştırılmaları için kuvvet sevkini emretmiştir. Bu sırada jandarmadan iki şehîd, sekiz yaralı ile halktan otuz kadar ölü ve yaralı vardı (5 Ekim 1915).

Düşmanlık eden Ermeni tebaasının bulunduğu Urfa’da durum nazik olduğundan gerekli tedbirlerin derhal ve usulünce alınması için 9 Ekim 1915 tarihinde Fahreddin Paşa görevlendirilmişti. Fahreddin Paşa, Urfa’da dayanıklı binalara sığınan Ermeni eşkıyası üzerine bir piyade taburu, bir süvari bölüğü ve iki sahra topu ile takviye edilmiş bir kuvvetle harekete geçmiştir.

Bu tarihlerde Halep Amerikan Konsolosu Jackson, Urfa Ermenilerinin tehcir edilmemek için isyan ettiklerini belirttikten sonra mahallelerini tahkim ettiklerini, barikatlar kurduklarını ve diğer mahallelere geçmeye yarayan tüneller kazdıklarını anlatarak, direnmek için her türlü tedbiri aldıklarını iddia etmektedir. Konsolos, Fahreddin Paşa’nın altı bin kişilik birliğine karşı direnen Ermenilerin hepsinin tüfekli hatta mitralyözle donanmış, uzun süre yetecek yiyeceğe sahip olduklarını anlatmaktadır. İsyancıların bir kısmı Ermeni mahallesi civarında bulunan Amerikalı Misyoner Leslee’nin yetimhanesine sığınmıştı.

Bunun üzerine Fahreddin Paşa önce Ermenilere hitaben bir beyanname yayınlayarak, teslim olmalarını istedi. Ama Ermeniler “teslim ol” çağrısına uymadıkları gibi mazgallar açarak savunma vaziyeti almaya devam ettiler. Hal böyle olunca Fahreddin Paşa, Misyoner Leslee’nin yetimhanesine yedi yabancıyı çağırarak Urfa hâdiselerini aynen gördükleri gibi anlatan bir tutanak hazırlatmış ve imzalamalarını istemişse de bunlar tutanağı imzalamamışlardır. Müteakiben Leslee’ye Ermenilerin teslim olması için iki mektup daha gönderilmiştir. Amerikalı Misyoner Leslee ise bir hileye baş vurarak beyaz bir bez üzerine “Çıkmak istiyoruz, fakat bırakmıyorlar” cümlesini yazarak asmıştır.

Ermenilerin bütün çabalara rağmen direnmeye devam etmesi üzerine, âsilere karşı kullanılacak top ateşi esnasında yetimhane ile içindeki yabancıların zarar görmesi ihtimaline karşı Amerikan sefirine bilgi verilmiştir (9 Ekim 1915). Urfa’daki isyanın bir an önce bastırılması son derece önemli idi. 4. Ordu Kumandanlığı’na gönderilen 12 Ekim 1915 tarihli emirde şu maddeler öne çıkmaktadır:

1- İsyan eden Ermeniler bir an önce yola getirilmelidir.
2- İsyanın bastırılması, benzerlerine tesirli bir ders olması bakımından da önemlidir.
3- Gereken tedbirlerin tam vaktinde ve gereği gibi alınması mecburidir.
4- Halen Urfa’da bulunan kuvvetler bir an evvel yerlerine gönderilmelidir. Bunun için isyanın hemen bastırılması lüzumlu ve önemlidir.

Bu emir üzerine Fahreddin Paşa, emrindeki kuvvetlerle evvela Ermeni mahallelerinin ön kısımlarını ele geçirmiş ve sığındıkları yerlerden bütün ikazlara rağmen çıkmayarak direnmeye devam eden Ermenileri top ateşiyle teslim olmak zorunda bırakmıştır. Ancak kısa bir müddet sonra Ermeni çetelerinin elebaşları yine bir kolayını bularak başka bölgelere kaçmış ve isyan ve katliam faaliyetlerine devam etmiştir.

Urfa isyanının propaganda malzemesi yapılmasını önlemek amacıyla üç gün sonra Başkumandanlık tarafından İtilâf Devletleri ile yabancı vatandaş ve kurumlara hiçbir zarar verilmediği, elçiliklere ve basına duyurularak gerekli bilgilendirme yapılmıştır.

Âsilerin çok sağlam binalara sığınmış olmaları, onlara karşı top ateşi kullanmayı zaruri kılmış ve isyanın bastırılmasını geciktirmişti. Âsilerden, yüz yirmiyi aşkın mavzer ve martin tüfek ile yüzü aşkın revolver tabanca ele geçirilmişti.
Asker, jandarma ve ahaliden yaklaşık yirmi şehîd ve elli kadar yaralı vardı. Diğer taraftan Osmanlı hükümeti, Urfa’da isyanın başından beri üç yüz kırk dokuz Ermeni âsinin öldüğünü bildirmektedir. Sağ olarak ele geçen direnişçiler Divan-ı Harb-i Örfîlere sevk edilmiş, iki bin Urfa Ermenisi güvenlik içinde Musul’a göç ettirilmiştir.

İsyanın bastırılmasından sonra Urfa Amerikan Yetimhanesi Müdürü Leslee ile yabancı uyruklu kişiler güvenlik kuvvetlerine teslim olmuş ve koruma altına alınmıştır. Fakat bir süre sonra isyanın elebaşlarından biri olduğu anlaşılan Mr. Leslee bir not bırakarak intihar etmiştir. Misyoner Leslee’nin intihar etmeden önce bıraktığı not kısaca şöyledir: “Benim Urfa’daki eylemlerimden hiç kimse sorumlu değildir. Özellikle Kunzler ve Echart aileleri de sorumlu değildir. Bunlar yapmış olduğum hiçbir şeye karışmamışlardır. İçtiğimi önceki misyonerhâneden getirdim. Ermeni ihtilaline katılmadım. Fakat ihtilal beni de sürükledi.”

Misyoner Leslee’nin mektubu isyanda rolü olan Kunzler ve Echart’ı korumaya yöneliktir. Urfa’daki Ermeni isyanında yabancı devletlerin rolünün bulunduğu ortada idi. Bu tarihte şehirde beş yüz yirmi dokuz İtilâf Devleti vatandaşının bulunması ve isyanda kullanılan silahlar da bu ihtimali güçlendirmektedir. Bu şartlar altında Ermenilerin isyanlarına destek veren Alman Misyoner Dr. Kunzler’in, daha sonra yazdığı eserinde belki suçluluk psikolojisiyle Fahreddin Paşa’yı ve Türk kuvvetlerini suçlaması ne derece doğrudur? Dr. Kunzler anılarında hızını alamayarak Fahreddin Paşa’nın kurmay başkanı Kont Eberhard Woltskeel adlı soydaşını Ermenilere hain dediği için suçlamaktan geri durmamaktadır. Nitekim bu yıllarda Urfa’da bulunan Alman Doğu Misyonu’na bağlı olarak çalışan Jacob Kunzler ve Franz Echart da Urfa isyanını bastıran Fahreddin Paşa hakkında burada yazmaya bile gerek duymadığımız ve asılsız iddialarda bulunmaktadırlar.

Ermeni isyanından önce Urfa gibi Antep de tehcir uygulaması dışında bırakılmıştı. Van başta olmak üzere bazı Doğu vilayetlerinden gelecek Ermenilerin buraya iskânı düşünülmüştü. 1914 Osmanlı nüfus istatistiklerine göre Antep’te kazalar hariç 14.466 Gregoryen, 393 Katolik ve 4635 Protestan olmak üzere 19.494 Ermeni yaşıyordu. Müslümanların sayısı 90.000 kadardı. Buraya çok yakın olan Zeytun ve Urfa’da İtilâf Devletleri’nin desteğiyle çıkan Ermeni isyanları, Antep halkını da kötü yönde etkilemiştir. Antepliler, yaşananlardan büyük tedirginlik duymasına rağmen Ermenilerle Müslümanlar arasında herhangi bir çatışma meydana gelmemişti. Bazı Ermeni ve Halep Amerikan konsolosluk kaynakları şehirde Ermenilerle Müslümanlar arasında çatışmaların olmamasını Fahreddin Paşa’nın dirayet ve gayretine bağlamıştır. Çünkü Fahreddin Paşa, Hıristiyanların da hazır bulunduğu bir toplantıda Müslümanları da ikaz etmiş, herkesin birbirine karşı hak ve hukuka saygılı olmasını tembihlemişti. Ayrıca Fahreddin Paşa şehirde tek bir Hıristiyan öldürüldüğü takdirde, buna cüret edeni öz kardeşi bile olsa asacağını açıklamıştı. Fahreddin Paşa, şehirdeki gerginliği azaltmak için gayrimüslim ileri gelenleri ile sürekli haberleşme ve işbirliği içerisinde olmuş, Antep Koleji’ni ziyaret ederek himayesine almış, şehirde huzur ve asayişi sağlamıştı.

Prof.Dr.Süleyman Beyoğlu
(Yedikıta Dergisi, Sayı 39, Kasım 2011)

Fahreddin Paşa - Ermeni Meselesi 1

2011-11-21T17:25:00.005+02:00

Osmanlı Devleti, Birinci Dünya Savaşı başlayınca seferberlik ilan etmişti. 17 Ağustos 1914’te 12. Kolordu kumandanlığına tayin edilen Fahreddin Paşa, bu tarihlerde seferberlik gereği Musul’da bulunan kolordusunu, aldığı emir icabı Haleb’e nakletti. Fahreddin Paşa, 26 Ocak 1915’te 12. Kolordu’daki vazifesine ilaveten Başkumandanlık tarafından karargâhı Şam’da bulunan 4. Ordu kumandan vekilliğine getirilmişti.

Savaş sırasında Osmanlı Devleti, Mısır’daki İngiliz kuvvetlerine karşı bir cephe açmaya karar vermişti. Mısır seferinin kumandanı Cemal Paşa bu harekât için çeşitli hazırlıklar yapıyordu. Gerekli olan kuvvet, cephane ve malzeme hakkında 21 Temmuz 1915 tarihinde Başkumandanlık Vekâleti’ne verdiği bir raporda Cemal Paşa şöyle diyordu: “Suriye’de sabit kuvvetlerin kumandanlığına 12. Kolordu Kumandanı Fahri Paşa en münasibidir. 12. Kolordu Erkân-ı Harbiye Reisi Kont Volfskel Bey’i seyyar orduda istihdam edeceğinden, Fahri Paşa için muktedir bir erkân-ı harp reisi lâzımdır.”

Bu rapordan da anlaşıldığı üzere, Fahri Paşa 4. Ordu kumandan vekili ve 12. Kolordu kumandanı sıfatıyla 8. Kolordu’nun Suriye’de kalan kısımlarıyla birlikte mıntıkanın (Kudüs hariç) savunması, iç ve dış güvenliği ile görevlendirilmiştir. O, kolordusuyla Mısır seferine katılmayacak, menzil işleriyle uğraşmayacak, sadece Suriye’nin asayiş ve huzurundan mesul olacaktı.

Ermeni Tehciri Sırasındaki Görevleri
Osmanlı Devleti’nin bilhassa Doğu Anadolu bölgesinde bulunan Ermeniler uzun bir süreden beri İngiliz, Fransız, Rus ve Amerikalılar tarafından kışkırtılmaktaydı. Bunlar, Birinci Dünya Savaşı’na kadar Osmanlı Devleti aleyhine çeşitli isyanlar ve zararlı faaliyetlerde bulunmuşlardı. Savaşa girilmesinin hemen ardından Ermeniler başta Ruslar olmak üzere düşmanla işbirliği yapmışlardı. Ermenilerin bu faaliyetlerine karşı cephe gerisi güvenliğinin sağlanması gerekiyordu. Bu gaye ile Ermenilerin 4. Ordu’nun yetki sahasındaki Suriye bölgesine göç ettirilmesi kararlaştırıldı (27 Mayıs 1915). Tehcir kararının alınmasından sonra da Ermenilerin isyanları artarak devam etti. Ermenilerin iskân bölgesinin sorumlusu olan Fahreddin Paşa, bölgesinde meydana gelen bazı isyanların bastırılmasında görev almıştı.

Ermenilerin Zeytun (Süleymanlı) İsyanları
Zeytun’da ilk Ermeni isyanı 1867’de ortaya çıkmıştı. Zeytun Ermenileri Birinci Dünya Savaşı’na kadar defalarca devlete isyan etmişlerdi. Daha savaş başlamadan önce güvenlik kuvvetlerine karşı direniş halindeydiler. Yine 22 Nisan 1914 tarihinde Ermeniler bir evde saklanan sekiz eşkıyanın yakalanması için görevlendirilen jandarmalara silah ve taşlarla karşılık vererek suçluların yakalanmasına izin vermemişlerdi. 10 Ağustos 1914 tarihinde Zeytunlular askere çağırıldı. Burada yaşayan Ermeniler askere gitmeyi kabul etmeyerek dağa çıktılar. Ermeni çeteleri 30 Ağustos 1914’te Zeytun Askerlik Şubesi’nden köylerine dönmekte olan yüzü aşkın Andırınlı Müslümanı soyup, birçoğunu öldürdüler. Aynı günlerde kırk kişilik bir Ermeni çetesi de Zeytun’a bir saat uzaklıkta yirmi bir Türk yolcusuna saldırıp 12.000 kuruşlarını gasp ettiler.

Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasından sonra Osmanlı Devleti’nin seferberlik kararına uymayan Ermeniler birçok yerde görüldüğü gibi Zeytun’da da askere gitmeyi ve vergi vermeyi reddetmişlerdi. Zeytun Ermenilerini bu kadar cesaretlendiren şey, Rus Kafkas orduları komutanından silah ve cephane desteği almalarıydı. Yine Zeytun’da bazı asker kaçağı Ermeniler hapishaneye hücum ederek, jandarmalarla yaptıkları çatışmalarda birkaç eri şehîd ettiler. Hapishaneyi basan Ermeni saldırganların kimlikleri tespit edildiğinde şiddetle cezalandırılacaklardı. Zeytunlu Ermeniler bu hadiselerden büyük bir telaşa kapılarak İstanbul Ermeni Patrikhanesi ve Sis Katagigosluğu’na telgraflar çektiler. Bu telgraflarda bazı Ermeni ileri gelenleri büyük bir telaş içinde hapishane baskınının bir kaç uygunsuz şahıs tarafından işlendiğini ve bütün Ermeni halkının hükümete karşı sadık ve bağlı olduğunu beyan ettiler. Bu istekler üzerine Ermenilerin samimiyetlerine inanılarak suçluların cezalandırılmasından vazgeçildi (14 Mart 1915). Ayrıca hükümet, suçluları cezalandırma hakkının yalnız devlete ait olduğunu vurgulayarak, bu vesile ile halktan hiç kimsenin Ermenilere ve diğer vatandaşlara karşı tecavüzkâr ve aşağılayıcı davranışlarda bulunmamasını yetkililere tebliğ etti.

Hükümetin bu yumuşak tavrına rağmen Ermeni isyancılar 18 Mart 1915 tarihinde Tekke (Tekye) Manastırı’na toplanarak isyan ettiler. 25 Mart’ta, manastırdaki 500-600 Ermeni ile yapılan çatışmada asker ve jandarmalardan on ikisi hafif olmak üzere yirmi altısı yaralanmış, bir binbaşı ve sekiz asker şehîd olmuştu. Eşkıyadan otuz yedi ölü ve yüz kadar yaralı vardı. 27 Mart günü Zeytun’da toplanan Ermeniler, köylerine dağıtılmış ve ertesi gün kasabada genel bir arama yapılarak beş eşkıya, on altı şüpheli şahıs tutuklanmıştı. Bu aramalarda birçok silah, barut ve zararlı evraklar bulunmuştur. Bu harekât etrafta tesirini göstermiş, 300 kadar Ermeni eşkıya kendiliğinden güvenlik kuvvetlerine teslim olmuştu.

2 Nisan’da kasabanın dört saat güneybatısında yer alan Ali Kayası ve Sultandağı mevkilerine toplanan Ermeni direnişçilere karşı Zeytun’dan top takviyeli bir müfreze gönderilmişti. Bu sırada bölgede Binbaşı Hurşid Bey kumandasında 22. Alay’ın bir nizamiye taburu, Halep Müretteb Fırkası’na mensup üç depo taburu, iki süvari bölüğü ile iki cebel topu bulunuyordu. Ayrıca 4. Ordu Kumandanı Cemal Paşa, Maraş’a gidecek olan Fahreddin Paşa’ya gerekli olursa o çevredeki askerî birliklerin artırılması emrini vermişti (5 Nisan 1915).

Zeytun’daki bu gelişmeler, Ermeni patrikliğini harekete geçirmişti. Patrik, bazı yanlış bilgilerle Osmanlı Başkumandanlık Vekaleti’ne yaptığı başvuruda güvenlik kuvvetlerini suçluyordu. Buna mukabil, Başkumandanlık tarafından 8 Nisan 1915 tarihinde verilen cevabî yazıda; patriğin iddialarının doğru olmadığı, Ermeni milletine güvenildiği fakat yabancıların iğfallerine kanmış bazı Ermenilerin de bulunduğu, yabancı oyunlarına kananlara karşı hükümetin, vatanı korumak için en sert tedbirleri alacağı vurgulanıyordu.

Aynı günlerde Osmanlı hükümeti, Osmanlı ordularının dünya devletlerine karşı savaştığı bir sırada isyan ederek dâhilî bir cephe açan Zeytun Ermenilerinin Konya’ya göç ettirilmelerini teklif etti ve neticede Zeytun ve Maraş’ta zararlı faaliyetlerde bulunan Ermenilerin Konya taraflarına göç ettirilmelerine karar verildi.

Ermenilerin yol esnasında ve gittikleri yerlerde istirahatlarının temin edilmesi hususunda her türlü tedbir alınmıştı. Maraş’tan Konya’ya üç yüz Ermeni ailesi gönderildi. Bunlar Karapınar ve Sultaniye civarında iskân edildi. İsyan etmeyi adeta alışkanlık haline getirmiş Zeytun ve Maraş Ermenilerinin Konya’ya iskânı, o civardaki Ermenilerle işbirliği yapmalarından endişe edilerek bir süre sonra durduruldu. O yıllarda Konya’da bulunan Dr. Dodd, şehre gelen Ermenilerin 1000 kişi kadar olduğunu belirtmektedir. Osmanlı Hükümeti’nin Zeytun tehcirinde rahatlığını gösteren en önemli delillerden biri de, Konya’ya iskân edilen Ermenilere yardım etmek isteyen Amerikan Heyeti’ne 10 Haziran 1915’te iskân mıntıkasına gitme izni vermesidir. Nitekim kısa bir süre sonra İskenderun, Dörtyol, Adana, Haçin (Saimbeyli), Zeytun, Sis (Kozan) gibi yerlerden göç ettirilmesi gereken Ermenilerin Haleb’in güneydoğusu ile Zor ve Urfa havalisine yerleştirilmesi kararlaştırıldı (24 Nisan 1915). Osmanlı hükümeti başlangıçta Zeytun bölgesinden yalnızca isyan eden Ermenileri tehcir etmişti. Fakat 9 Mayıs’ta Zeytun’daki Ermenilerin tamamının göç ettirilmesi emredildi.

Maraş’ta alınan bütün tedbirlere rağmen Ermeni hadiselerinin önü alınamıyordu. Bu defa da tehcir edilmelerine karar verilen Fındıcak/Fındıcık ve Dönüklü köyü Ermenileri kendilerini yeni iskân merkezlerine götürecek olan yirmi kadar jandarmaya silahla karşılık vererek köylerini ateşe verdiler. Zeytun ve Haçin eşkıyası burada toplanmış ve rast geldikleri köyleri yakarak, ahalisini katletmeye başlamışlardı. Bölgede görevli 132. Alay kumandanıyla Maraş Mutasarrıfı Fethi Bey karışıklığı önlemeye çalışıyorlardı (29 Temmuz 1915).

Maraş’ın Fındıcak köyünde toplanan ve burayı tahkim eden 400 kadar Ermeni eşkıya yeni bir isyan başlattı. Eşkıyalar birkaç gün içerisinde çevredeki Müslüman köylerde birçok Müslüman’ın evini yakmış, ondan fazla Müslüman’ı katletmiş ve yaralamıştı. Bu direnişi bastırmak için görevlendirilen 132. Alay ile Ermeniler arasında 1 Ağustos 1915 tarihinde yapılan çatışmada jandarmadan iki şehit ve üç yaralı vardı. Osmanlı hükümeti isyanı bir an önce bitirmek için 132. Alay’a takviye olarak bir nizamiye taburu ile bir cebel takımını Adana Valisi Hakkı Bey’in emrinde bölgeye gönderdi. Valiye verilen emirde eşkıyanın imhası sırasında, Müslümanların işe karıştırılmaması ve devlete bağlı Ermenilerin incitilmemesini hatırlatıldı. Fındıcak’ta meydana gelen bu Ermeni olayları Sivas vilayetinden sevk ve iskân edilecek 4000 haneden fazla Ermeni’nin de artık güvenli olmayan Maraş yoluyla değil Elbistan üzerinden gönderilmelerine sebep oldu (3 Ağustos 1915).

Amerikan Milli Ermeni Savunma Komitesi Başkanı Miran Seraslan ve maiyetinin İngiliz Dışişleri Bakanlığı’na gönderdiği mektupta; Kilikya’ya gönüllü sevk etmek için hazırlık yaptıkları, oradaki Ermenilerin Sis, Haçin, Zeytun, Fırnıs (Maraş’ta köy), Maraş ve Fındıcak’ta isyan bayrağı açarak Toroslar’dan Akdeniz’e kadar bir savaş sahası oluşturacakları, böylece Türklerin Mısır’a doğru ilerlemelerine engel olunabileceği bildirilmekteydi. Osmanlı hükümetinin yabancı devletlerin bütün kışkırtmalarına rağmen Zeytun Ermenilerinin savaş sırasında ülke içinde bir cephe açmalarını önlemiş oldu.

Prof.Dr.Süleyman Beyoğlu
(Yedikıta Dergisi, Sayı 39, Kasım 2011)

Tarih, emperyalizmin anahtarıdır

2011-11-20T21:13:00.001+02:00

İslam Tarih Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA) ile Arap Eğitim Kültür ve Bilim Teşkilatı (ALECSA) arasında tarih ders kitaplarında uyum sağlamak amacıyla ortaklaşa çalışma yapıldığı gazetelerde yer aldı.

Yenilgiyle çıkmamıza rağmen 1. Cihan Savaşı İslam dünyasını birbirinden uzaklaştırmadı. Daha sonra İngilizler İslam topraklarını cetvelle bölüp, devletler kurdular. O devletler varlıklarını sürdürmek amacıyla tarihler yazdırdılar; okullarda okutarak emperyalistlerin menfaatlerine hizmet ettiler.

Okullarımızda "Araplar bizi arkadan vurdu" diye okutulurken, onlar da Osmanlı sömürüsünden dolayı geri kaldıklarını, silaha sarılmakla hürriyete kavuştuklarını çocuklarına öğretiyorlar. Bizi Şerif Hüseyin'in arkadan vurduğu doğrudur; ama askerinin toplamı sekiz-on bin civarındaydı. Oysa üç yüz elli binden fazla Arap Sarıkamış'ta, Çanakkale'de bizimle aslanlar gibi dövüştüler. Arap gençlerinin Osmanlı saflarında yer almaları için Şerif el Tunusi'nin, Şeyh Sunusi'nin hizmetlerini inkâr nankörlük değil de nedir? Savaştan sonra İslam âleminin ileri gelenleri İstanbul'da toplanınca, Anadolu'da harekâtın başlamasına dair en hararetli konuşmaları yapan Şeyh Sunusi değil miydi? Kurtuluş Savaşı sürerken o mübarek zatın Anadolu'yu köy köy dolaşarak gençlerimizin orduya katılmasını teşvik etmesini nasıl unuturuz! Savaş bittikten sonra Mustafa Kemal Paşa, Şeyh Sunusi'yi Adana'ya kadar uğurlamadı mı?

Muhammed Esed, Sunusi'nin Anadolu'daki gayretlerini anlattıktan sonra Batı'ya yöneleceğimizi sezip çok üzüldüğünü yazar. Yahudi asıllı Muhammed Esed, Müslüman olduktan sonra Kur'an ve sünneti esas alarak yeni bir medeniyet filizlendirmek gayesiyle belli bir gücün çevresinde toplanmak gerektiğine inanır. Önce Suudilere yaklaşır; onlarda umduğunu bulamayınca, Sunusilerle işbirliği yapmak ister. Sunusiler ihlaslı Müslümanlardı; ama Osmanlı'ya, Türklere aşırı bağlılıklarını zaafları telakki eder. Ülkemizden üzüntüyle ayrılan Sunusi, Şam'a gider. Ünlü olduğu için Arap şeyh ve kabile reislerinin ziyaret hücumuna uğrar. O sırada Fransa'nın işgalindeki Suriye bağımsızlık hareketleriyle kaynamaktadır. Sunusi'nin onlara "Batılıları buradan kovun; fakat sakın devlet kurmayın; Türkiye'ye iltihak edin. Kuracağınız devlet emperyalistlerin oyuncağı olur." deyişini Muhammed Esed hayretle kaydeder. Türkiye'de umduğunu bulamayan bir insanın bu sözlerini de sevgi zaafı olarak telakki eder. Halbuki Sunusi önemli bir idraktir; Müslümanların ancak büyük, güçlü bir devletin bünyesinde kendilerini bulabileceğini biliyordu.

Yıllarca önce Almanya'nın bir televizyon kanalında Filistin Kurtuluş Teşkilatı'nın yetkilisiyle program yapılıyordu. Konuya başlayan Alman, tarihteki Arap ve Alman dostluğundan söz ederken Teşkilat'ın yetkilisi ona garip garip bakıyordu. Sıra kendisine gelince şöyle dedi: "Geçmişteki Alman-Arap dostluğundan haberim yok. Sadece Harun Reşid'in Şarlman'a bir çalar saat gönderdiğini biliyorum. Avrupalılar bize; 'Osmanlılar sizi sömürüyor' dediler. Biz de sömürülecek neyimiz var diye düşünemedik. Batı'nın teşvik ve yardımı ile silaha sarıldık. Meğer kumun altında petrol varmış; Avrupalılar gelip onu götürmeye başlayınca sömürünün ne olduğunu anladık."

Her beyin ve vicdan sahibi, Osmanlı olmasaydı Kuzey Afrika'nın Hıristiyan olacağını, günümüzde de Fransızca veya İspanyolca konuşacağını teslim eder. Irak da Şiileşir, İran'a yamanırdı. İslam dünyasının meseleleriyle hemhal olan Mısırlı profesör Muhammed Harb ile konuşurken laf arasında şöyle demişti: "Arap dışişleri bakanları Osmanlı'ya haksızlık, Türklere lüzumsuz düşmanlık yaptıkları kanaatiyle okullardaki tarih kitaplarını değiştirmek lüzumuna inanmışlar. Okutulacak kitapların hazırlanması görevini bana verdiler. Türkiye'ye kaynak bulmak için geldim. Fakat sizin tarih kitaplarınız bizimkilere göre daha çok Osmanlı düşmanlığı yapıyor; sanki milletine karşı insan yetiştirmek maksadıyla hazırlanmışlar."

Avrupalılar ilk çağı Roma'nın ikiye bölünmesi veya Batı Roma'nın yıkılmasıyla sona erdirirler. Roma'nın varlığından Çinlinin, Güney Afrikalının haberi yoktu. Ama onlar insanlığın geçmişini, yani hafızasını ele geçirmekle, geleceklerini de şekillendirme imkânına kavuşacağının şuurundadırlar. Emperyalistler her zaman sınırları süngüyle geçmezler; değişik kılıklara girerler. Zihnine bir yerleştiler mi, pençesine aldıklarının veyl haline!..

Mehmed Niyazi
(Zaman, 24.10.2011)

Ülkeyi ıslah eden padişah

2011-11-20T10:10:00.001+02:00

(Sultan Abdülmecid 1823-1861)
Bu hafta Dolmabahçe Sarayı’nda Sultan Abdülmecid Han için bir bilimsel sempozyum toplandı. Basında bir kıyamet koptu, “17 Kasım’ın Sultan Abdülmecid Han’ın ne doğumu, ne ölümü, ne de tahta çıkış tarihi ile bir ilgisi yoktur” diyerek. Doğrudur; Tanzimat Fermanı 3 Kasım 1839’da okundu. Belirtildiği gibi bu 17 Kasım günü 1922 yılında son padişah VI. Mehmed Vahideddin’in İstanbul’u Britanya’nın Malaya zırhlısıyla ebediyen terki tarihidir. “Bu tarih mi anılıyor?” demeye geldi. Bu tip tertip teorilerinden hazzedenlerden değilim. Kaldı ki bu sempozyumun planını tertipleyen arkadaşların günlük tarihler konusunda bu kadar hassas ve işbilir olduğunu da hiç zannetmiyorum.

İktidarı bürokratlara teslim etti
Sultan Abdülmecid Han çok genç yaşta tahta çıktı. Babası II. Mahmud’un kadınefendilerinden Bezmialem Valide Sultan’ın oğludur. Kendisinden sonra 1861’de tahta çıkan kardeşi Sultan Abdülaziz Han da diğer kadınefendi Pertevniyal Valide Sultan’dan doğmadır. Osmanlı saltanatı sonuna kadar Sultan Abdülmecid Han’ın oğullarıyla devam etti. Ancak son halife Abdülmecid Efendi ve Sultan Mehmed Reşad zamanındaki veliaht-ı saltanat Yusuf İzzettin Efendi, Abdülaziz Han’ın çocuklarıdır. Osmanlı tarihinde nadir olarak son padişah ile son halifenin çocukları evlendi ve üç prenses torun Neslişah, Hanzade ve Necla sultanlar iki kolun ortak torunudurlar.

Sultan Abdülmecid Han’ın mutedil, kanuni idareye saygılı ve Türkiye idaresini kanun devleti esaslarına bağlamaya niyetli bir kişiliği vardır. Bu nedenle de iktidarını tereddüt etmeden daha başından Mustafa Reşit Paşa’nın başı çektiği Tanzimat bürokratlarına teslim etmiştir ki, tahta çıktığında 3 Kasım tarihinde ilan ettiği Gülhane Hatt-ı Humayunu (veya Tanzimat Fermanı) kanuni, eşitlikçi, her dinden tebaanın hukukunu gözeten yeni dönemin başlangıcıdır. Başka türlü hareket etmek galiba mümkün değildi.

Deniz ulaşımını geliştirdi
Gerçi Avrupa, Fransız İhtilali’ne tepki olarak 1815 Viyana Kongresi’nden sonra muhafazakar ve otoriter devlet sistemine dönmüştü. Ama bu otorite kanun devleti esasları dahilinde devam ettiriliyordu. Üstelik de her yerde eğitim, sanayileşme, tarımsal modernleşme alanındaki reformlar geniş ölçüde halkın katılım ve desteğini gerektirmekteydi. Prens Metternich’in başbakan olarak yönettiği Avusturya imparatorluğu buna bir örnekti. Bankacılık, demiryolculuk ve eğitim gelişiyordu. Macaristan tarımının ıslahı için Metternich hem şahsi hem de siyasi rakibi olan Kont Istvan Sechenyi ile işbirliği yapmakta dahi tereddüt etmemiştir. Britanya İmparatorluğu’nun toplumsal çehresini bu dönemde muhafazakârların lideri ve Türk dostu akıllı başbakan Benjamin Disraeli reformlarla değiştiriyordu. Hepsi de Tanzimat’ın Osmanlı devlet adamlarıyla yakın ilişkideydiler ve devlet kadrolarımızı hayranlık derecesinde takdir ediyorlardı.

Türkiye Sultan Abdülmecid Han’ın devrinde demiryolunu tanıdı. Bazı karayollarını ve posta sistemini ıslah etti. Deniz ulaşımını geliştirmeye başladı. Telgraf sistemini etkinlikle yaydı. İlkokul düzeyinden başlayarak eğitimi yeniden teşkilatlandırdı. Mühendislik, tıp ve askeri alanda Avrupa devletlerinde dahi henüz kurulan kurmay subay eğitimini bu dönemde kurup başarılarla devam ettirdi.

Tercüme faaliyeti arttı
İktisadi problemleri bastırmasına rağmen imparatorluğun yüzü değişiyordu. Galip çıktığımız Kırım Savaşı olmasa daha birçok alanda etkili reformlar gerçekleştirilebilirdi. Sultan Abdülmecid Han despot bir hükümdar değildi. Tam ayrıntılarını bilmesek de, Kuleli vakasında askeri bir ayaklanma teşebbüsü söz konusuydu; burada bile kimseye ağır cezalar verilmemiştir. Döneminde siyasi idam cezası uygulamayan tek hükümdar Sultan Abdülmecid’dir.

Hiç şüphe yok ki başarılı bazı kamu teşebbüsleri yanında iktisadi başarısızlıklar, yeni devrin getirdiği ve özellikle Mısır aristokrasisinin taklidi ile gelişen israf da bu dönemi gölgeler. Türk musikisinin en önemli örnekleri bu döneme aittir. Musiki ve resimde batılılaşma da Sultan Abdülmecid devrinde başlamıştır. Ve Türkiye’nin batı edebiyatına düşkünlük ve tercüme faaliyeti kadar asıl doğu edebiyatını araştırması ve tetkikler yapması da Sultan Abdülmecid devrinde yoğunlaşmıştır. Bu dönemi sadece bu haftaki Abdülmecid Han semineri ile değil daha bunun gibi nice seminer araştırmalarla ortaya koymamız kaçınılmazdır.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 20.11.2011)

Askeri Tarihin Dönüşü

2011-11-18T10:05:00.003+02:00

Geçtiğimiz hafta üçüncü cildi 'İmparatorluk Çağı 1774-1914' raflardaki yerini alan Dünya Savaş Tarihi serisi, çıkması beklenen dördüncü cilt 'Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı 1914-18' ile tamamlanacak.

Ülkemizde okur yazar kesime askeri tarih denildiği zaman verilen tepki genellikle suratın buruşması olur. Bu çok da haksız bir tepki değildir, zira Türkiye'deki askeri tarih metinleri, zorunlu eğitim yıllarında tarih dersi niyetine okutulan on dokuzuncu yüzyıl yadigarı 'bayrak ve davul' anlatıları, geçmişin bilgisini üretmek için faydasız o savaş sebepleri ve anlaşma koşulları silsilelerinden başlayan; çoğunluğu yalan yanlış, kulaktan dolma, 'iman gücü' ve 'vatan-millet-sakarya'dan ibaret ucuz tarihsel romanlar, ecdad güzellemeleri ile devap edip giden ve varabildikleri en yüksek nokta emekli subayların harekat raporu kabilinden kitapları olan bir külliyattan ibaret kalmışır. Satırlarından süzebildiğimiz tek şey bilgi veya analiz değil ancak bir hamaset, zaferler için boş böbürlenme yenilgiler için ise bahane bulmacılık olan bu külliyat analitik zihinlerde doğaldır ki sadece iticilik uyandırıyordu.

Uluslararası konjonktür de uzunca süredir askeri tarihin aleyhindeydi zira tarih disiplinin bu büyük alt türünü ayakları üzerine oturtan, metodlarını belirleyen büyük Alman tarihçi Hans Delbrück'ün temsil ettiği 'Alman ekolü' ne yazık ki Alman militarizmiyle özdeşleştirilmişti. İkinci Dünya Savaşı'nda Almanya'nın yenilerek ülke sıfatıyla dünya kamuoyu indinde mahkum edilmesinden Alman tarihçiliği de nasibini almış ve akademide gözden düşmüştü. Savaş sonrası dünya tarih yazımında adeta evrensel paradigma haline gelen Fernand Braudel riyasetindeki 'Annales ekolü' çatışma ve savaşa allerji duyduğu, bunun yerine kültürler arası ilişkileri, yerel tarihi ve uluslararası ticareti vurguladığından askeri tarih akademik bir 'kara koyun' olarak kaldı.

Askeri tarihin rönesansı 1980'lerde başladı ve giderek hızlandığı halde günümüzde de devam etmektedir. Öyle ki, yarısını kat ettiğimiz 2011 itibarıyla uluslararası yayınları taradığımızda askeri tarihe dair eserlerin adeta 1945 öncesindeki o imtiyazlı mevkiilerini geri alacak kadar çoğalıp çeşitlendiklerini görüyoruz. Bu rönesans'ın esas kaynağı ABD'nin teknolojik olarak çok daha geri ve fakir durumdaki bir rakibe karşı Vietnam'daki konvansiyonel savaşta uğradığı şaşırtıcı yenilgi ve bu yenilginin getirdiği büyük askeri reform tartışmalarıydı. Ne var ki, Soğuk Savaş'ın bitişiyle beraber dünyadaki uluslararası gerilimlerin azalmaması, bilakis etnik ve dini husumetlerin iyice zıvanadan çıkarak 1990'ların ortalarından beri adeta küresel bir teyakkuz halinin oluşması da savaş, askerlik ve çatışma olgularının daha iyi anlaşılması çabalarına ivme verdi.

Bu 'yeni' askeri tarihin ilk ve en ünlü temsilcilerinin başında şüphesiz Amerikalı tarihçi Geoffrey Parker gelmektedir. 'Askeri devrim' kavramını dünya çapında bir paradigma haline getiren Parker'ın yaklaşımı her ne kadar 1980'lerdeki ilk ortaya çıkışından beri yoğun biçimde tenkide uğramış ve yerini özellikle büyük sosyolog Charles Tilly'nin etkisiyle daha kademeli 'askeri evrim' kuramına bırakmış da olsa, askeri tarihin başta iktisat, sosyoloji ve antropoloji gelmek üzere diğer sosyal bilimlerle ortak, çok-disiplinli bir yaklaşımla ele alınışı baki kalmıştır. 'Yeni askeri tarih' denilen bu akım günümüzde de sayısı giderek artan ürünleriyle tarihsel dönemleri, özellikle kriz ve değişim süreçlerini anlamamızda kilit rollerden birini oynamaya devam etmektedir.

Yeni askeri tarihin Türkiye'deki yankısı ne yazık ki çok geç kalmış ve daha ancak yeni yeni Türk akademyasında kendine yer bulmaya başlamıştır. Bu durum, tüm akımın temelinde yer alan Parker'ın Askeri Devrim adlı eserinin basımından ancak yirmi yıl sonra, 2003 tarihinde Türkçe'ye kazandırılabilmiş olmasından bile rahatça anlaşılır (Çevirmen Tuncay Zorlu, Küre Yayınları). Yeni askeri tarihe dair Türkiye'deki ilk ciddi çeviri çalışmalarını başlatan Kitap Yayınevi'ni burada özellikle zikretmek gerekiyor. Kitap Yayınevi'nin başlattığı askeri tarih dizisinin kazandığı açık başarı Türk yayıncılığında deyim yerindeyse adeta bir askeri tarih patlaması yaratmıştır. O günden bu güne, özellikle çeviri eserler bağlamında, Türkçe'deki askeri tarih eserleri havuzu kat kat artmıştır ki bu son derece sevindirici bir gelişmedir.

Askeri tarih serilerine başlayan Türk yayınevleri arasında en iddialı projelere sahip olanlardan birisi de Timaş Yayınları. Timaş tarih departmanı editörü Adem Koçal Türkiye'de bir ilke imza atarak tüm bu askeri tarih patlaması içinde en çok ihmal edilen kısmı, yani ağırlığı görsel malzemeye veren; askeri tarihin temel öğeleri arasındaki silah, üniforma, teçhizat vs. gibi materyal kültür malzemelerini okuyucuya tanıtan, en son bulgulara göre çizilmiş haritalar üzerinden tarihe etki etmiş muharebeleri anlatan dünya standartlarında bir başvuru kaynağını Türkçeye kazandırmak üzere harekete geçti. Geçtiğimiz haftalarda üçüncü cildi İmparatorluk Çağı 1774-1914 de raflardaki yerini alan Dünya Savaş Tarihi serisi, eylül ayında piyasaya çıkması beklenen dördüncü cilt Birinci Dünya Savaşında Osmanlı 1914-18 ile tamamlanacak. Birinci ve ikinci ciltler olan Ortaçağ 500-1500 ve Erken Modern Çağ 1500-1750 ise geçtiğimiz aylarda yayımlandılar.

Dünya Savaş Tarihi serisinin her kitabı standart bir formattan oluşuyor ki bu serinin tematik bütünlüğüne büyük katkı yapıyor. Her cilt, her biri 50 sayfa tutarındaki beş bölümden oluşuyor. Bu beş bölüm her kitapta sırasıyla piyadeler, süvariler, emir ve komuta, kuşatma teknikleri ve son olarak deniz savaşlarına ayrılmış. Her bölümün belkemiğini, mevzubahis asker sınıfının rolünü en iyi aydınlattığı düşünülen dört muharebe teşkil ediyor. Bu muharebeler hem ana metinde hem de üç boyutlu haritalar üzerinde ayrıntılı notlandırılmış olarak safha safha anlatılıyor. Ayrıca bu asker sınıflarına değişik milletlerden örnekler teşkil eden bireylerin açıklamalı tam sayfa çizimleri de kullanılan teçhizatlar, üniformalar ve silahları okuyucunun gözünde canlandırmasını sağlıyor. Bunlar haricinde metnin geneli baştan başa dönem tabloları, fotoğraflar, gravürler ve daha küçük ebatlı başka çizimlerle bezeli. Kısacası bu seri görsel malzeme açısından tam bir hazine sandığı konumunda.

Kitapların ana metinleri de, yüzeysel olmakla beraber, askeri tarihe başlangıç teşkil etmek açısından gayet doyurucu. Her bölüm kendi alanında yetkin farklı bir tarihçi tarafından yazılmış, bu yüzden diğer bölümlerde anlatılanların bazen tekrar ettiği görülüyor. İçerik ise askeri kuram, askeri sosyoloji ve askeri iktisattan ziyade 'operasyonel harp sanatı' denilen savaşın daha 'fiili uygulamaya yönelik' kısımlarına odaklanıyor. Ama gayet tabii bu odaklanma yeni askeri tarih bağlamına dönük gerçekleştiriliyor. Metinde dipnotlar olmamakla beraber her cildin geniş bir kaynakçası mevcut. Ayrıca Türkçe çeviriler için çevirmenler tarafından kısa bir terimler sözlüğü de eklenmiş durumda. Bunun haricinde metne getirilebilecek en büyük eleştiri serinin çoğu yazarının batı ile batılı olmayan toplumların karşılaşmalarını anlatırken sergiledikleri açıkça oryantalist bakış açısı. Özellikle üçüncü ciltte, batılı ordular yahut komutanların sergiledikleri aşırılıklara sürekli bir bahane üretme arayışı bazen rahatsız edici seviyelere varıyor.

Bu sayılan aksak ve eksik noktalara karşın, Dünya Savaş Tarihi dizisi muazzam bir görsel kaynak bankası ve askeri materyal kültür için referans kaynağı. Türk yayımcılığında türünün ilk örneği olması da cabası. Özellikle de Askeri devrim ile zor, sermaye ve Avrupa devletlerinin oluşumu gibi 'savaşın tendonları'nı masaya yatıran altyapı çözümlemeleriyle beraber okundukları zaman, Dünya Savaş Tarihi'nin ciltleri savaşın doğasına ve tarih boyunca geçirdiği değişimlere, yerkürenin şekillenişinde oynadığı role dair doyurucu bir giriş teşkil ediyorlar.

DÜNYA SAVAŞ TARİHİ II
TİMAŞ Yayınları
Kolektif
256 sayfa
timas.com.tr/kitaplar/tarih/gorsel-tarih/erken-modern-cag-dunya-savas-tarihi-2.aspx

DÜNYA SAVAŞ TARİHİ III
TİMAŞ Yayınları
Kolektif
255 sayfa
timas.com.tr/kitaplar/tarih/gorsel-tarih/imparatorluk-cagi-dunya-savas-tarihi-3.aspx

Emir YENER
emirvonyener@gmail.com
(Akşam, 15.07.2011)

Fatih'in eşinden oğluna mektup

2011-11-16T15:57:00.002+02:00

Osmanlı tarihini pek iyi bilmeyenlerin sorduğu sorulardan bazıları "Sarayda nece konuşulurdu?" yahut "Osmanlının dili Türkçe midir?" gibi sorulardır. Bu sorulara en güzel yanıt olabilecek bir mektubu yayınlıyoruz. Mektubu gönderen Fatih'in eşi II.Bayezid'in annesi Gülbahar Sultan'dır.* Mektubun üzerinde tarih bulunmamakla birlikte Bayezid'in tahta çıkışından sonra yazılmıştır. Bayezid tahta çıkmadan önce Amasya valisi idi. Gülbahar Sultan, Şehazde Bayezid'in yanına Amasya'ya gitmiş, mektup da Amasya'dan gönderilmiştir. Mektupta Gülbahar Sultan 40 gündür oğlunu göremediğini kendisini de İstanbul'a aldırmasını yahut doğuya sefere çıkarsa en azından "bir iki gezcik" yüzünü görmek istediğini yazmıştır.

Bad'el dua benim devletlum,

Ciğer köşem çok selâm ve dua edüp iki şah gözlerinden öperim kabul kılasız. Benim sultanım nevruz dahi mübarek olsun, Hemişe bunun gibi mübarek günler ve şerif saatlere yetişin devletle. Benim devletim göresim geldi; sizin göresiniz gelmediyse bizim geldi. Devletlû başımız içün gelin göreyim. Benim beyceğizim yakın sefer dahi ederseniz, sağlıklarla bari bir iki gezcik devletlû yüzünüzü görelim gitmeden. Kırk günden artucak oldu kim, görmedim.Benim sultanım küstahlığımızı ma'zur dutasız. Benim dahi sizden gayri kimimüz var, siz sağ olun. Baki devlet-i ebedi ve saadet-i sermedi.

Kemter Kemine Valideniz

*II. Bayezid'in annesi üzerinde çeşitli itilaflar mevcuddur. İlber Ortaylı "Son İmparatorluk Osmanlı" kitabında II.Bayezid'in annesini Sitti Hatun olarak yazmakta fakat M.Çağatay Uluçay "Padişahların Kadınları ve Kızları" ve Mehmet Süreyya Bey "Sicill-i Osmani"de Gülbahar Hatun'un Bayezid'in annesi olduğunu yazmaktadır. Bir iddiaya göre Sitti Hatun, Bayezid tahta çıkmadan önce ölmüş ve Gülbahar hatun Bayezid'in üvey annesi olmuştur. Sitti Hatun'un Bayezid tahta çıktıktan sonra Edirne'de bir camii yaptırması (1484) ve oraya gömülmesi, Bayezid'in gerçek annesinin Gülbahar Hatun olduğunu doğrular niteliktedir.

Resim: Sultan II. Bayezıd Arnavutluk dönüşü atı üzerinde ilerliyor.
Kaynaklar: M.Çağatay Uluçay, Haremden Mektuplar; syf;19, M.Çağatay Uluçay; Padişahın Kadınları ve Kızları; syf; 18,19,20, Mehmet Süreyya Bey, Sicill-i Osmani syf;15(a.s)

Yağmaya dalıp sultanı öldürdüler

2011-11-16T15:49:00.006+02:00

"...1211 yılında Alaşehir Ovası, Türk tarihinde sık rastlanan bir gaflete sahne olmuştur: Selçuklular Miryakefalon’dan sonra (Eylül 1176), Bizans’a karşı ikinci büyük zaferini kazanmışlar, kısa sürede İznik Rum ordusunu darmadağın etmişlerdir. Zafer sarhoşluğuna kapılan Selçuklu ordusu, Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev’in şahsi emniyetini ihmal ederek yağmaya dalmışlardır. Sultanın yalnız kaldığını gören bir Frank askeri sinsice sultanı şehit etmiştir. Sultanın şehadet haberi Selçuklu ordusu arasında şok tesiri yapmış, panik dalga dalga yayılmış ve zafer birden bire bozguna dönüşmüştür. Bazı komutanlar esir düşerken bazıları da sultanın naaşını bile almadan süratle Konya’nın yolunu tutmuşlardır..."

Resim: Sultan I. Gıyaseddin Keyhüsrev
Kaynak: Mehmet Şükrü Velioğlu, Türkiye Selçuklukları Dönemi Taht Mücadeleleri (1075-1308) syf; 54,55 Yüksek Lisans Tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Anabilimdalı Tarih Anabilimdalı Ortaçağ Tarihi Bilim Dalı 2008(a.s).

Selahaddin Eyyubi hem Kürt, hem Arap, hem de Türktü!

2011-11-16T10:15:00.001+02:00

Başbakan Erdoğan grup toplantısında Selahaddin Eyyubi’nin “gerçek torunları”nın teröre karşı tavır aldıklarını söyledi.

Bunun üzerine “Selahaddin Eyyubi’nin gerçek torunları” vurgusuyla yalnızca Kürtleri mi yoksa genel olarak bu topraklarda yaşayanları mı kastettiği noktasında kafalar karıştı. Öte yandan da “Selahaddin Eyyubî Kürt müydü?” sorusu yayından çıkan bir ok gibi ak sayfalara düşmüş oldu.

Ben Türkiye’de etnik kökenleri tartışmanın anlamsızlığına inanan biriyim. Zira ailemizin bir kolu Şam’dan, öbür kolu Amasya’dan, diğeri Hilvan’dan vs. gelip Urfa’da buluşmuşlar. Çok sonraları annemin dilindeki birçok kelimenin Dede Korkut Kitabı’nda geçtiğini öğrenmek şaşırtıcı olmuştu benim için. Kürt mü, Arap mı, Türk mü? olduğum, sıcak suyla soğuk suyun bir kovaya döküldükten sonra ayrıştırılamaması gibi neredeyse tespiti imkânsız bir bilmecedir.

Elbette Kürtlerin dünya ve İslam tarihinin en büyük şahsiyetlerinden birine sahip çıkması önemli. Ama bu, onu bir ırka indirgeme yanlışına dönüşmemeli. O İslamın, hatta insanlığın ortak değeridir. Unutmayalım ki, Fransızlar bile Fransız bir anne uydurarak onu sahiplenmek istemişlerdi. Demek ki, paylaşılamayan bir güzelliğin odağındadır Selahaddin Eyyubi.

Kürtler onun Kürt, Araplar Arap, Türkler de Türk olduğunu iddia ederler. Bu bir kavga sebebi olmamalı. Bir evrensel değeri sahiplenme uğrunda girişilen rekabetin güzelliğini yakalamalıyız onun şahsında.

Selahaddin Eyyubi Kafkasyalı mı?
Selahaddin Eyyubi’nin Kürt olduğunu iddia eden 4-5 Arapça kaynak var elimizde. Üstelik İbn Hallikan gibi bir asır sonra onun soyağacını araştırmış bir tarihçi de çıkmış ki bu bakımdan şanslı sayılırız. İbn Hallikan şöyle diyor:

“Tarihçiler Selahaddin Eyyubi’nin babası ve ailesinin Azerbaycan’ın en ucunda bulunan Duvin şehrinden olduğunda anlaşmışlardır. Burası Gürcüler ülkesinde ve Arran yolundadır. Onlar Kürttü ve Ravâdiye aşiretine mensuplardı ki, bunlar büyük Hezbaniye aşiretinin bir koludur. Babası Duvin’de doğmuştur. Dedesi Şâdi, Şirkûh ve Necmeddin Eyyub adlı oğullarıyla birlikte önce Bağdat’a, sonra da Tikrit’e yerleşmiş. Dedesi Tikrit’te ölmüş ve adına bir türbe yapılmıştır. Onların soyağacını dikkatlice inceledimse de, Şâdi’den daha geriye gidemedim.” (Minorsky’nin “Prehistory of Saladin” adlı incelemesinden, s. 125)

İbn Hallikan’ın dediklerinden çıkan sonuçlar: 1) Selahaddin Eyyubi’nin kökeninin Kafkasya’da Müslümanların kilit noktalarından biri olan Duvin yakınlarında Azanakan köyü olduğu, 2) Kürt oldukları, 3) Hezbanilerin bir kolu olan Revâdi aşiretine mensup olduklarıdır.

Aynı şekilde Kürt tarihçi Şerefeddin’in “Şerefnamesi” de, İbnu’l-Esir gibi tarihçiler de onun “Duvinli Revanda (Revadi) Kürtleri”ne mensup olduğunu yazarlar. Ancak Minorsky’nin dikkatimizi çektiği bir nokta önemlidir:

Kafkasya, Revâdi aşiretinin asıl vatanı değildi. Hezbani Kürtlerinin Aras vadisine, 10. yüzyıldan önce dalgalar halinde yerleştikleri bilindiğine göre buraya muhtemelen Erbil taraflarından gelmişlerdi, zira Hezbani kelimesinin Erbil’le kadim bir bağlantısı mevcut.

Minorsky’nin bu kısa analizinden Eyyubi ailesinin asıl vatanının Azerbaycan olmadığını anlıyoruz. Öyleyse nereden gelmişlerdi oraya? Erbil’den mi?

Selahaddin Eyyubi üzerine dünyadaki en muteber uzmanlardan birisi, Türkiye’de yaşıyor. Tarihçi camiası dışında neredeyse meçhul kalan bu mütevazı isim, Prof. Ramazan Şeşen’dir. Selahaddin Eyyubi üzerine yazdığı iki muhteşem kitabında onun etnik kökeni konusuna ışık tutan bir araştırmaya girişen Şeşen, bize diğer tarihçilerin dikkatini çekmeyen bir pencere açıyor.

Buna göre Selahaddin Eyyubi muazzam bir şöhrete sahip olarak öldükten sonra hakkında çeşitli şecereler uydurulmuştur. Hatta kimisi Kureyş’e, kimisi de Emevilere kadar çıkarmıştır soy zincirini.

Yemen’den Azerbaycan’a
Ancak tarihçi Yakubî’nin bir kaydına göre Revadî Kürtleri, Revvâd b. El-Musanna el-Ezdî’den gelir ve bu şahıs da 758 yılında Basra’dan Azerbaycan’a yerleştirilen Yemen Araplarındandır. Selahaddin Eyyubi’nin aşireti Revâdiler önce Tebriz civarına yerleştirilmiş, kuvvetlendikten sonra Tebriz şehrinin yönetimini ele geçirmişler ve 10. yüzyılda o bölgede yaşayan Hezbanî Kürtleriyle karışarak zamanla kendilerini “Kürt” saymışlardır. Dolayısıyla Selahaddin Eyyubi’nin uzak ataları Araptır ve zamanla Kürtleşmişlerdir.

Şimdi Eyyubilerin Türk ayağına geliyoruz. Selahaddin’in abisinin ismi Turanşah, bize ailenin Türklerle de karışmış olduğunu gösteren ufak bir misal sunar. Küçük kardeşlerinden birinin ismi Tuğtekin, öbürününkü Böri’dir (Türkçe “kurt” anlamında). Üç kardeşinin Türkçe isimler taşıması bir tesadüf olabilir mi? Ancak dayısının isminde geçen “Tüküş” (Türkçe “tokuş” kelimesi Arapçada böyle yazılır) kelimesinden ve ailenin bildiğimiz kadınlarının Türkçe isimler taşımalarından yola çıkarak “anne tarafı Türk olmalıdır” hükmüne varan Prof. Şeşen, eniştelerinden Muzafferüddin Gökböri’nin de Türk olduğunu ekliyor sözlerine. (Dr. Rıza Nur ise “Türk Tarihi”nde Selahaddin Eyyubi’nin ölmeden önce devletin topraklarını çocukları arasında bölüştürmesinin bir Türk devlet teamülü (“ülüş”) olduğundan hareket ederek bunu onun Türklüğüne delil gösterir.)

Ramazan Şeşen hocanın şu sözleri çok anlamlı:
“Ayrıca Kürt ırkı Türklerin Suriye, Mısır, Anadolu ve diğer Ortadoğu ülkelerindeki hakimiyetlerinin tesisinde daima Türklerle beraber hareket etmiştir. Şah İsmail ve İran’da bulunan birçok Türk şii olup İranlılığa hizmet ettikleri halde, Doğu Anadolu’daki Kürtler Osmanlılara sadık kalarak, birçok Türk kabilelerinin aksine, Türklüğe hizmet etmişlerdir.”

Dolayısıyla Selahaddin Eyyubi melez bir aileden gelir ve bu melezliği de hem Türkiye Müslümanları, hem dünya Müslümanları açısından mutlak bir avantajdır. Uzak ataları Araptır, evet, bunlar zamanla Kürtleşmiş ve kendilerini Kürt saymaya başlamışlardır. Lakin bünyesinde çalıştıkları ve sonunda devraldıkları Nureddin Zengi’nin devletindeki Türklerle etkileşime girip zamanla Türkleşmeler de olmuştur. Zira Zengi, Eyyubi ve Memluk devletlerinde devlet ve ordu teşkilatı Türklerin, bürokrasi ise Arapların elindeydi. Ayrıca ordularında hatırı sayılır oranda Kürt askeri de bulunuyordu.

Sonuçta bence Selahaddin Eyyubi hem Arap, hem Kürt, hem de Türktü. Bu yapay ve bizi bölecek tanımlardan da kurtulalım derim. İslam dünyasının temel problemini politik ahlaksızlaşma olarak gören ve buna isyan eden Selahaddin Eyyubi, İslam dünyasını tek bir bayrak altında birleştirme davasına kendini adamış biriydi. Gibb’in deyişiyle, İslamı siyasi cesaretsizlik batağından çıkararak ahlakî bir ideal etrafında yeniden kenetlenmenin yolunu açmıştı. Bugün onun aziz hatırası niye aynı işi göremesin?

Mustafa Armağan
(Zaman, 06.11.2011)

Padişaha bayramda at hediye edilirdi

2011-11-16T10:05:00.001+02:00

Saraydaki bayram töreni namazdan önce yapılır, padişahı en önce saray görevlileri ve Kırım’ın Giray hanedanının mensupları kutlardı.

Osmanlı sarayında devlet erkanının ve saraylının, padişahın bayramını tebrik etmeleri devletin hakimiyetini belirleyen ayrı bir merasimdir. Sarayda iki kule ile girilen avluda Divan-ı Hümayun’un toplandığı Kasr-ı Adl (Adalet Kasrı) önünde Mehter-i Hümayun nevbet vurur ve tören boyunca denizden topla bayram selamı verilir. Daha da ilginci, tören bayram namazından evvel yapılır. Padişah Enderun çavuşları, hasodabaşı, silahtarağa gibi yüksek saray subay görevlileri ile avluya çıkar ve Bab-üs Saade önüne Hazine’den getirilen altın Osmanlı tahtına oturur. 16’ncı asırdan itibaren başlayarak son Osmanlı padişahının ve hatta Halife Abdülmecid’in oturduğu bu tahttır. Sarayda başka tahtlar da vardır. Bunlar kayıtlarda bu nitelikleriyle taht olarak belirlenir ve hususi taht denir.

Padişahı ilk tebrik edenler saray görevlileri ve Osmanlı tahtının vassalı olan en soylu hanedan, Kırım Giray hanedanının İstanbul’daki mensuplarıdır. Ardından nakib’ül eşref (peygamber soyundan olanların reisi ve onların kütüğünü tutan memur) ile padişah hocası (hace-i sultani) tebrikiyle muayede başlamıştır. Bu esnada mehter devamlı nevbet vurmaktadır ve has ahırlardan getirilen atlar da mehterin ardında sıralanmıştır.

Şeyhülislamın yakasını buseleyen padişah
Muayede sırasında devlet ileri gelenleri padişaha at hediye ederler. Saray başçavuşlarının Divan-ı Hümayun’a yönelmeleri ile orada bekleyen sadrazam ve divan üyeleri padişahı tebrik için yönelirler. Sadrazam kaftanının kolunu tutarak ilerler. Etek öptükten sonra tahtın arkasından yerine geçene kadar padişah onu selamlar. Hükümdarın ne zaman ayağa kalkıp oturacağını saray çavuşları “İstirahati hümayun padişahım devletinle çok yaşa” diye belirtir ve alkış tutarlar. Bu bizim anladığımız gibi değil, yeri göğü inleten bir gulguledir. Sert bir protokol uygulanır. Hatta saf halinde bekleyen Enderun ağalarından birinin tepesine yağmur oluğundan su akıyormuş, yine de kıpırdamamış.

Vüzeradan sonra şeyhülislam padişah ile bayramlaşır, etek öpmez, padişah onun yakasını buseler. Ardından kazasker efendiler, Eyüp, Üsküdar, Galata Kadıları ve müderrisler gelir. Bu törenden sonra bayram alayı ile cuma namazına gidilir. İşte halkla padişahın bayramlaşması asıl bu mutantan törendir. Akabinde saraya avdet ve Enderun halkıyla bayramlaşma töreni yer alır. Bayramlarda Enderun gulamlarına, ağalara ve harem halkına ziyafet ve Enderunlulara yılda iki kat, Harem halkına da üç kat olmak üzere bayramlarda lütfedilen bu elbiseler ve bahşiş de verilir. Bayram dolayısıyla sarayı koruyan altı bölük halkına ve başkenteki yeniçeri kıtalarına et ikramı adettir.

Kılıç ve madalyalarıyla şıkır şıkır koşan subay
Osmanlı sarayında muayede resmi devlet protokolü açısından hem iç dünyaya hem dış dünyaya bir gösteri niteliğindeydi. Tanzimat’tan sonra da muayede resmi az değişiklikle fakat daha kalabalık bir rical ile uygulanmıştır. Muayede resmine devlet ricalinden sayılan askeri, idari ve ilmiye sınıfından kimlerin gireceği belliydi; bayram sabahı muayede resmi için Dolmabahçe Sarayı’na giderlerdi. O devirde her memurun makam aracı diye fayton ve kupa arabası bulunmadığından şakır şakır üniforması ve kuşandığı kılıç ve madalyalarıyla mesela bir miralayın uzak semtteki evinden çıkıp koşuştuğu görülürdü. Muayede resmine refakat eden mehter II. Mahmud’dan beri yoktu. Mızıka-i Hümayun bazen hafif alafranga havalar da çalardı.

Toplumda geleneğin değişimi ve yeni kültürel biçimlenme kolay bir süreç değildir. Bugün bayramlaşma adetleri veya bu adetin reddi çok garip manzaralar ortaya çıkarabiliyor. Zamanla yeni bir bayramlaşma düzeni kurmak için eskileri bilmek lazım.

İlber Ortaylı
(Milliyet, 06.11.2011)